{"id":14794,"date":"2017-02-07T12:17:58","date_gmt":"2017-02-07T11:17:58","guid":{"rendered":"http:\/\/www.infosadowne.boo.pl\/?p=14794"},"modified":"2020-08-20T20:15:50","modified_gmt":"2020-08-20T18:15:50","slug":"dam-im-imie-na-wieki","status":"publish","type":"post","link":"http:\/\/info.sadowne.pl\/?p=14794","title":{"rendered":"„Dam im imi\u0119 na wieki”"},"content":{"rendered":"

<\/a>W regionie sadowie\u0144skim \u017bydzi pojawili si\u0119 w wi\u0119kszej liczbie w pierwszej po\u0142owie XIX i XX wieku. Zajmowali si\u0119 przewa\u017cnie handlem, karczmarstwem i rzemios\u0142em, nie uprawiali natomiast roli.\u00a0<\/strong><\/p>\n

Nie wynika\u0142o to ze wstr\u0119tu do tej pracy, lecz ze znanych ju\u017c w \u015bredniowiecznej Europie zakaz\u00f3w wykonywania przez \u017byd\u00f3w niekt\u00f3rych zawod\u00f3w, a przede wszystkim zakazu zajmowania si\u0119 rolnictwem. Z tego powodu skupiali si\u0119 oni g\u0142\u00f3wnie w miastach.<\/p>\n

<\/a>

Fragment zwoju Tory (pi\u0105ty rozdzia\u0142 Ksi\u0119gi z synagogi sadowie\u0144skiej \u2013 Muzeum Ziemi Sadowie\u0144skiej)<\/p><\/div>\n

Po uw\u0142aszczeniu w\u0142adze carskie wyda\u0142y zakaz pobytu \u017byd\u00f3w na gruntach, kt\u00f3re ch\u0142opi otrzymali na mocy ukazu z 1864 r.\u00a0Musieli oni wtedy przenie\u015b\u0107 si\u0119 na grunta dworskie i skupili si\u0119 g\u0142\u00f3wnie w Sadownem. W\u0142adze Sadownego nie pozwala\u0142y \u017bydom kupowa\u0107 dzia\u0142ek budowlanych oraz mieszka\u0144 po prawej stronie drogi biegn\u0105cej od ko\u015bcio\u0142a w stron\u0119 Ko\u0142odzi\u0105\u017ca (dzi\u015b ul. Ko\u015bciuszki), poniewa\u017c by\u0142a to ziemia ukazowa. Kupowali wi\u0119c parcele podworskie po lewej stronie drogi, na kt\u00f3rych zbudowali przed I wojn\u0105 \u015bwiatow\u0105 24 ma\u0142e drewniane domki i bo\u017anic\u0119. Ograniczenia dotycz\u0105ce nabywania ziemi obowi\u0105zywa\u0142y do 1921 r.<\/p>\n

<\/a>

Jedno z pierwszych zarz\u0105dze\u0144 w\u0142adz hitlerowskich<\/p><\/div>\n

W pobliskim Stoczku mieszka\u0142o wi\u0119cej \u017byd\u00f3w ni\u017c w Sadownem i w\u0142a\u015bnie tam dzia\u0142a\u0142a gmina \u017cydowska.\u00a0W pa\u017adzierniku 1917 r. na zast\u0119pc\u00f3w cz\u0142onka zarz\u0105du gminy \u017cydowskiej w Stoczku wybrano m. in. dw\u00f3ch sadowie\u0144skich \u017byd\u00f3w: handlarza Chaima Topol\u0119 i kupca Chaskiela Abramczyka.<\/p>\n

Mimo, \u017ce \u017bydzi stanowili przed wojn\u0105 oko\u0142o 40% mieszka\u0144c\u00f3w Sadownego i mieli niewielk\u0105 bo\u017anic\u0119, z niewiadomych przyczyn nie posiadali tu cmentarza (kirkutu), a swoich zmar\u0142ych chowali w Stoczku (Cmentarz \u017cydowski w Stoczku W\u0119growskim za\u0142o\u017cono prawdopodobnie w XIX wieku przy ul. W\u0119growskiej, na dzia\u0142ce\u00a0o powierzchni 0,93 ha. Nekropolia zosta\u0142a zniszczona podczas drugiej wojny \u015bwiatowej, a proces dewastacji trwa\u0142 tak\u017ce po wyzwoleniu. Przez dzia\u0142k\u0119 cmentarn\u0105 przeprowadzono lini\u0119 energetyczn\u0105, przynajmniej trzy s\u0142upy zosta\u0142y wbite w grunt.\u00a0<\/em>Po wojnie na cmentarz przeniesiono ekshumowane zw\u0142oki \u017byd\u00f3w pogrzebanych w r\u00f3\u017cnych punktach na terenie miejscowo\u015bci – mi\u0119dzy innymi siedemna\u015bcie os\u00f3b rozstrzelanych i pogrzebanych na podw\u00f3rku rodziny pp. Postk\u00f3w. Jak podaje Przemys\u0142aw Burchard w ksi\u0105\u017cce „Pami\u0105tki i zabytki kultury \u017cydowskiej w Polsce”, w 1946 r. pojawi\u0142a si\u0119 tablica po\u015bwi\u0119cona 188 osobom zabitym podczas likwidacji getta. Wi\u0119cej http:\/\/cmentarze-zydowskie.pl\/stoczek.htm<\/a><\/em>) i podobno w Broku.<\/p>\n

Podczas spisu powszechnego w 1921 r. odnotowano 245 \u017byd\u00f3w, kt\u00f3rzy stanowili w\u00f3wczas oko\u0142o 25% ca\u0142ej populacji Sadownego. \u017bydzi zamieszkiwali r\u00f3wnie\u017c w pobliskich wsiach, mi\u0119dzy innymi w Sadolesiu (10 os\u00f3b), Ziele\u0144cu (15 os\u00f3b), Sok\u00f3\u0142ce (15 os\u00f3b), Oci\u0119tem (15 os\u00f3b), Szynkarzy\u017anie (23 osoby), Grabinach (25 os\u00f3b), Morzyczynie (27 os\u00f3b). W 1938 r. w Sadownem mieszka\u0142o 265 \u017byd\u00f3w. W chwili wybuchu drugiej wojny \u015bwiatowej, w Sadownem mieszka\u0142o 380 \u017byd\u00f3w.<\/p>\n

<\/a>

Pomnik w Dolinie Gmin w Yad Vashem w Jerozolimie, upami\u0119tniaj\u0105cy Sadowne jako miejsce martyrologii \u017byd\u00f3w, fot. Simon Rothschild<\/p><\/div>\n

Prawdziw\u0105 tragedi\u0105 dla \u017byd\u00f3w w Sadownem, podobnie jak w ca\u0142ym kraju, sta\u0142a si\u0119 II wojna \u015bwiatowa. \u017bydowskich mieszka\u0144c\u00f3w Sadownego przesiedlono do getta w Stoczku i w 1941 r. wymordowano.\u00a0Kiedy rozpocz\u0119\u0142a si\u0119 likwidacja \u017byd\u00f3w wielu z nich ukry\u0142o si\u0119 w ziemiankach w trudno dost\u0119pnych lasach pobliskiego Jegla, ale w latach 1942 \u2013 1943 wi\u0119kszo\u015b\u0107 z nich zgin\u0119\u0142a. Tak zgin\u0119\u0142y rodziny: Wolman\u00f3w, Oppenheim\u00f3w, Najmark\u00f3w, Handelman\u00f3w, Radzymi\u0144skich (sklep tekstylny w Sadownem), Zelman\u00f3w (sklep mi\u0119sny w Sadownem), Hacek\u00f3w (sklep \u017celazny w Sadownem), Hasynt\u00f3w (sk\u0142ad materia\u0142\u00f3w budowlanych), jak r\u00f3wnie\u017c: Grapa (sklep metalowy), handlarza ciel\u0119cin\u0105 Herszka Czapkiewicza, szewca Chaima Ca\u0142ka, krawca o imieniu Berek i wielu innych sadowe\u0144skich \u017byd\u00f3w. Lekarz Gransztejn (mieszka\u0142 w domu przy ul. Ko\u015bciuszki, gdzie dzi\u015b jest kwiaciarnia, obok domu modlitw \u015awiadk\u00f3w Jehowy) podobno prze\u017cy\u0142 wojn\u0119 i pokaza\u0142 si\u0119 w Sadownem na kr\u00f3tko, zabieraj\u0105c st\u0105d rodzinne pami\u0105tki.<\/p>\n

<\/a>

Sadowne \u2013 Pomnik upami\u0119tniaj\u0105cy \u017byd\u00f3w i Polak\u00f3w zamordowanych przez hitlerowc\u00f3w w 1943 r.<\/p><\/div>\n

Pretekstem do wykonywania kary \u015bmierci na Polakach by\u0142o rozporz\u0105dzenie gubernatora Hansa Franka z 15 pa\u017adziernika 1941 roku. Przewidywa\u0142o ono kar\u0119 \u015bmierci dla \u017byda, kt\u00f3ry opu\u015bci getto oraz tak\u0105 sam\u0105 kar\u0119 dla Polaka, kt\u00f3ry zbiegowi udzieli schronienia.<\/p>\n

<\/a>

Tablica na pomniku w j\u0119zyku polskim i hebrajskim<\/p><\/div>\n

Przy egzekucjach masowych czasem trudno ustali\u0107, kt\u00f3re osoby zgin\u0119\u0142y za pomoc \u017bydom, a kt\u00f3re z innych powod\u00f3w, np. za pomoc partyzantom. Dlatego w opisywanych przyk\u0142adach zaznaczono pow\u00f3d \u015bmierci. Wa\u017cna jest przy tym \u015bwiadomo\u015b\u0107, \u017ce od samego pocz\u0105tku okupacji Niemcy dzielili obywateli dawnej Rzeczpospolitej na Polak\u00f3w i \u017byd\u00f3w. Tych ostatnich poddawali ostrzejszym represjom. Jednak w jednym byli zgodni. Za pomoc ludno\u015bci \u017cydowskiej grozi\u0142a kara \u015bmierci. Gro\u017aby te by\u0142y bezwzgl\u0119dnie realizowane,\u00a0 o czym \u015bwiadczy poni\u017csza lista.<\/p>\n

\u201eKto ratuje jedno \u017cycie \u2013 ratuje ca\u0142y \u015bwiat\u201d(Talmud Babilo\u0144ski, Sanhedryn 37a)<\/p><\/div>\n

P\u0142atkownica<\/strong><\/p>\n

Lucyna W\u0142adys\u0142awa Radziejowska, wraz ze\u00a0swoj\u0105 c\u00f3rk\u0105 Ann\u0105 Danut\u0105 (ur. w\u00a01931 r.), ukrywa\u0142a kobiet\u0119 narodowo\u015bci \u017cydowskiej (nazwisko nieznane) oraz jej pi\u0119tnastoletniego syna. Ukrywaj\u0105cy si\u0119 \u017bydzi pochodzili z\u00a0Warszawy. W\u00a0pierwszych dniach lipca 1943 r. \u017candarmeria niemiecka aresztowa\u0142a Lucyn\u0119 W\u0142adys\u0142aw\u0119 Radziejowsk\u0105. Pocz\u0105tkowo przetrzymywano j\u0105 w\u00a0Soko\u0142owie Podlaskim, a\u00a0nast\u0119pnie przewieziono do\u00a0wi\u0119zienia na\u00a0Pawiaku w\u00a0Warszawie. Dnia 5 pa\u017adziernika 1943 r. zosta\u0142a zes\u0142ana do\u00a0obozu koncentracyjnego w\u00a0Auschwitz (numer obozowy 64478) i\u00a0tam zmar\u0142a 20 marca 1944 roku. Przechowywane przez ni\u0105 osoby narodowo\u015bci \u017cydowskiej zosta\u0142y zabite. oprac.<\/p>\n

Sadowne<\/strong><\/p>\n

Leon Lubkiewicz (lat 59), jego \u017cona Marianna (lat 44) oraz ich syn Stefan (lat 25) zostali zastrzeleni za to, \u017ce\u00a0Leon Lubkiewicz sprzeda\u0142 chleb dw\u00f3m dziewcz\u0119tom \u017cydowskim o\u00a0nazwiskach Czapkiewicz i\u00a0Enzel. Dziewcz\u0119ta zosta\u0142y zatrzymane przez Niemc\u00f3w z\u00a0bochenkami chleba. Prawdopodobnie ujawni\u0142y miejsce ich zakupu, po\u00a0czym zosta\u0142y zastrzelone. Po\u00a0kilkugodzinnych torturach wykonano egzekucj\u0119 na\u00a0Lubkiewiczach.<\/p>\n

Irena Kami\u0144ska z\u00a0domu Lubkiewicz, 12 czerwca 1969 r. w\u00a0pi\u015bmie do\u00a0\u017bIH w\u00a0Warszawie napisa\u0142a: \u201eZasz\u0142am do\u00a0domu i\u00a0od\u00a0razu m\u00f3wi\u0119, \u017ce\u00a0s\u0105\u00a0\u017candarmi, \u017ce\u00a0mnie zatrzymali, pochowa\u0142am szybko ksi\u0105\u017cki od\u00a0nauki z\u00a0tajnego gimnazjum, a\u00a0tymczasem dwie \u017byd\u00f3wki z\u00a0Sadownego, Eliz\u00f3wna i\u00a0Czapkiewicz\u00f3wna, przysz\u0142y do\u00a0ojca do\u00a0piekarni. Za furtk\u0105 z\u0142apali ich \u017candarmi z\u00a0Karnej Ekspedycji i\u00a0zapytali sk\u0105d maj\u0105 chleb, wi\u0119c odpowiedzia\u0142y, \u017ce\u00a0od\u00a0Lubkiewicz\u00f3w, chocia\u017c co\u00a0prawda mogli nie wyda\u0107\u2026 \u017byd\u00f3wki zaraz rozstrzelali (\u2026). \u017bandarmi tymczasem, nie czekaj\u0105c na\u00a0 wykopanie do\u0142u dla zabitych \u017byd\u00f3wek, wpadli do\u00a0mieszkania rodzic\u00f3w, jeden z\u00a0nich by\u0142 nazwiskiem Schultz, kolonista niemiecki, prawdopodobnie z\u00a0okolic \u0141odzi, bardzo wysoki, silny, dobrze zbudowany, lat mia\u0142 wtedy trzydzie\u015bci moim zdaniem. Podskoczy\u0142 wtedy do\u00a0mojej matki, krzycz\u0105c: \u00abCo,\u00a0dawali\u015bcie \u017bydom chleb!\u00bb (uderzy\u0142 moj\u0105 matk\u0119 silnie pi\u0119\u015bci\u0105 w\u00a0twarz, tak \u017ce\u00a0si\u0119 zatoczy\u0142a przy \u015bcianie i\u00a0momentalnie policzek mia\u0142a siny, a\u017c\u00a0czarny). Podskoczy\u0142 wtedy momentalnie Schultz do\u00a0mnie, kopn\u0105\u0142 mnie silnie w\u00a0nog\u0119 twardym wojskowym butem. Nast\u0119pnie pistoletem uderzy\u0142 mnie w\u00a0plecy, w\u00a0kr\u0119gos\u0142up, tak silnie, \u017ce\u00a0dzisiaj mam w\u00a0tym miejscu sta\u0142y b\u00f3l i\u00a0krzykn\u0105\u0142: \u00abPowiedz, \u017ce\u00a0twoja matka dawa\u0142a \u017bydom chleb!\u00bb (\u2026). Tymczasem rozw\u015bcieczony Schultz usta\u0142 naprzeciwko mojej matki, kt\u00f3r\u0105 popycha\u0142 do\u00a0drzwi drugiego mieszkania w\u00a0odleg\u0142o\u015bci oko\u0142o trzech metr\u00f3w przy kredensie i\u00a0krzykn\u0105\u0142: \u00abLicz\u0119 do\u00a0dziesi\u0119ciu, jak si\u0119 nie przyznasz, to\u00a0b\u0119d\u0119 strzela\u0142!\u00bb. Wystawi\u0142 pistolet na\u00a0 moj\u0105 matk\u0119 w\u00a0mieszkaniu i\u00a0zacz\u0105\u0142 liczy\u0107. Ja tymczasem, chocia\u017c mam silny b\u00f3l, jednak my\u015bl\u0119 b\u0142yskawicznie \u00abJak ustan\u0119 przed matk\u0105, przecie\u017c ta\u00a0kula przebije i\u00a0mnie i\u00a0matk\u0119\u00bb. Nogi i\u00a0r\u0119ce mi zdr\u0119twia\u0142y i\u00a0ukl\u0119k\u0142am mi\u0119dzy matk\u0105, zbrodniarzem hitlerowskim Schultzem, przed pistoletem. Przesta\u0142 Schultz liczy\u0107 na\u00a0rozkaz starszego oficera Karnej Ekspedycji, ale \u015bledztwo trwa\u0142o do\u00a0 godziny 22.00. W\u00a0 tym czasie Schultz strasznie si\u0119 zn\u0119ca\u0142 nad moj\u0105 rodzin\u0105. Brata, kt\u00f3ry by\u0142 zdolny do\u00a0muzyki i\u00a0gra\u0142 \u0142adnie na\u00a0akordeonie odwraca\u0142 do\u00a0\u015bciany i\u00a0bi\u0142, kopa\u0142 bez \u017cadnej lito\u015bci. Ojca bi\u0142 pi\u0119\u015bci\u0105 po\u00a0twarzy, a\u017c\u00a0zatoczy\u0142 si\u0119 na\u00a0\u015bcian\u0119, r\u00f3wnie\u017c popycha\u0142 i\u00a0kopa\u0142 (\u2026). O\u00a0 godzinie 22.00, 13 stycznia 1943 r., \u017candarmi z\u00a0 Karnej Ekspedycji rozstrzelali wym\u0119czonych i\u00a0 zbitych moich rodzic\u00f3w i\u00a0 brata na\u00a0podw\u00f3rku, za ratownictwo \u017byd\u00f3w w\u00a0Polsce. Mnie zostawili jako ma\u0142oletni\u0105, ale c\u00f3\u017c z\u00a0takiego \u017cycia, kiedy odebrali mi zdrowie i\u00a0ch\u0119\u0107 do\u00a0\u017cycia\u201d.<\/p>\n

Rewers medalu „Sprawiedliwy w\u015br\u00f3d Narod\u00f3w \u015awiata”<\/p><\/div>\n

Inny \u015bwiadek, Franciszek Rutkowski, w\u00a0li\u015bcie z\u00a014 marca 1979 r. skierowanym do\u00a0G\u0142\u00f3wnej Komisji Badania Zbrodni Hitlerowskich w\u00a0Polsce, napisa\u0142: \u201eOdnios\u0142em mleko do\u00a0mleczarni, gdzie zosta\u0142em poinformowany, \u017ce\u00a0gestapowcy zastrzelili Lubkiewicza \u2013 piekarza, jego \u017con\u0119 i\u00a0syna za to, \u017ce\u00a0sprzedawa\u0142 dla \u017byd\u00f3w chleb. \u017bydzi w\u00a0tym czasie ukrywali si\u0119 w\u00a0pobliskim lesie pod Sadownem, by\u0142 to\u00a0powiat Soko\u0142\u00f3w Podlaski, i\u00a0codziennie (jak p\u00f3\u017aniej sprawdzi\u0142em) byli zaopatrywani w\u00a0chleb przez w\/w\u00a0piekarza. Wzi\u0105\u0142em w\u00a0r\u0119k\u0119 konew z\u00a0mlekiem i\u00a0poszed\u0142em obejrze\u0107 to\u00a0miejsce, gdzie le\u017celi zabici Lubkiewicze. Strach przed gestapowcami by\u0142 tak wielki, \u017ce\u00a0na\u00a0drodze, kt\u00f3r\u0105 szed\u0142em, nie spotka\u0142em ludzi. A\u00a0by\u0142a to\u00a0godzina oko\u0142o dziesi\u0105ta rano. \u017bona Lubkiewicza le\u017ca\u0142a za drewnianym p\u0142otem. By\u0142a w\u00a0br\u0105zowych \u015bniegowcach, syn Lubkiewicza le\u017ca\u0142 pod p\u0142otem. Widzia\u0142em tak\u017ce samego piekarza Lubkiewicza, lecz ju\u017c dzisiaj nie pami\u0119tam, w\u00a0jakim miejscu le\u017ca\u0142. Ja sam si\u0119 ukrywa\u0142em przed okupantem i\u00a0mieszka\u0142em w\u00a0tym czasie w\u00a0S\u00f3jk\u00f3wku, gm. Sadowne. U\u00a0mnie mieszka\u0142o dwoje \u017byd\u00f3w, lecz gdy si\u0119 dowiedzieli o\u00a0tym wypadku, to\u00a0poszli na\u00a0Wsch\u00f3d. Byli to\u00a0m\u0142odzi ludzie, \u017byd i\u00a0\u017byd\u00f3wka\u201d. W\u00a0 zwi\u0105zku z\u00a0 tym, \u017ce\u00a0 egzekucji dokonali Niemcy noc\u0105, zw\u0142oki Lubkiewicz\u00f3w le\u017ca\u0142y przez ca\u0142y dzie\u0144, tak by wszyscy mieszka\u0144cy zobaczyli, jaka kara grozi za przechowywanie \u017byd\u00f3w. Przynios\u0142o to\u00a0skutek. Nast\u0119pnego dnia, gdy pod nadzorem Niemc\u00f3w zakopywano zw\u0142oki Lubkiewicz\u00f3w, kto\u015b z okolicznych mieszka\u0144c\u00f3w przyprowadzi\u0142 ma\u0142e dziecko \u017cydowskie ubrane w\u00a0bia\u0142e futerko. Jeden z\u00a0obecnych przy tym Niemc\u00f3w zdj\u0105\u0142 futerko i\u00a0odda\u0142 osobie, kt\u00f3ra je przyprowadzi\u0142a. Sam za\u015b, przy u\u017cyciu pistoletu drugiego \u017candarma, bowiem jego pistolet zaci\u0105\u0142 si\u0119, zabi\u0142 dziecko strza\u0142em w\u00a0g\u0142\u00f3wk\u0119. Jego zw\u0142oki zosta\u0142y zakopane razem z\u00a0Lubkiewiczami.<\/p>\n

Zarzetka<\/strong><\/p>\n

W\u00a0dniach 4 i\u00a05 marca 1943 r. obok szko\u0142y przy granicy wiosek Grabiny i Zarzetka zabito 10 os\u00f3b z\u00a0gminy Sadowne za pomoc \u017bydom i\u00a0partyzantom. Wed\u0142ug r\u00f3\u017cnych \u017ar\u00f3de\u0142, zadenuncjowa\u0142 je \u017byd z\u00a0Wo\u0142omina nazywaj\u0105cy si\u0119 Rubin. Ofiarami byli: Stanis\u0142aw Bala (lat 30, syn Stanis\u0142awa i\u00a0Anny z\u00a0Kowalczyk\u00f3w, zam. Szynkarzyzna, zabity 4 marca 1943 r.); Stefan \u0106wiek (lat 24, syn Jana i\u00a0Weroniki z\u00a0Pu\u015bcion\u00f3w, zam. Zarzetka, zabity 5 marca 1943 r.); Jan Kalbarczyk (lat 45, syn Tomasza i\u00a0Emilii z\u00a0Korosi\u00f3w, zam. Zarzetka, zabity\u00a0 4 marca 1943 r.); Stanis\u0142aw Kobyli\u0144ski (lat 38, syn Piotra i\u00a0Rozalii z\u00a0 Olton\u00f3w, zam. Zarzetka, zabity 5 marca 1943 r.); Czes\u0142aw Kowalczyk (lat 30, syn W\u0142adys\u0142awa i\u00a0Rozalii z\u00a0Kr\u00f3likowskich, zam. Ra\u017cny, zabity 5 marca 1943 r.); Jadwiga Genowefa Kozio\u0142 (lat 17, c\u00f3rka J\u00f3zefa i\u00a0Stefanii z\u00a0D\u0105browskich, zam. Czaplowizna, zabita 5 marca 1943 r.); J\u00f3zef Le\u015bniewski (lat 40, syn J\u00f3zefa i\u00a0Franciszki z\u00a0Kujaw\u00f3w, zam. Szynkarzyzna, zabity 5 marca 1943 r.); Marcjanna Wierzbicka (lat 52, c\u00f3rka J\u00f3zefa i\u00a0Katarzyny z\u00a0G\u0105siork\u00f3w, zam. Zalesie, zabita\u00a0 5 marca 1943 r.); Zygmunt Szatkowski (lat 30, syn Tomasza i\u00a0Franciszki z\u00a0Le\u015bniewskich, zam. Szynkarzyzna, zabity 5 marca 1943 r.); Stefan Tadeusz Zadro\u017cny (lat 21, syn Franciszka i\u00a0Anny z\u00a0\u0106wiek\u00f3w, zam. Zalesie, zabity 5 marca 1943 r.). Wiktor \u0106wiek i\u00a0Bronis\u0142aw Wysocki zostali wywiezieni do\u00a0Treblinki I, gdzie zgin\u0119li. Na\u00a0tym terenie zamordowano jeszcze inne osoby, g\u0142\u00f3wnie za pomoc partyzantom i\u00a0uciekinierom radzieckim.<\/p>\n

<\/a>

Dyplom „Sprawiedliwy w\u015br\u00f3d Narod\u00f3w \u015awiata”<\/p><\/div>\n

W 1953 r. parlament Izraela \u2013 Kneset powo\u0142a\u0142 do istnienia Instytut Pami\u0119ci M\u0119czennik\u00f3w i Bohater\u00f3w Yad Vashem w Jerozolimie,\u00a0a dziesi\u0119\u0107 lat p\u00f3\u017aniej w\u00a01963 r. Kneset ustanowi\u0142 medal i\u00a0dyplom Sprawiedliwy w\u015br\u00f3d Narod\u00f3w \u015awiata dla os\u00f3b ratuj\u0105cych \u017byd\u00f3w.<\/p>\n

Na\u00a0medalu widnieje napis pochodz\u0105cy z\u00a0Talmudu: \u201eKto ratuje jedno \u017cycie \u2013 ratuje ca\u0142y \u015bwiat\u201d(Talmud Babilo\u0144ski, Sanhedryn 37a). Takie odznaczenie nadawane jest przez Yad Vashem w\u00a0Jerozolimie osobom, kt\u00f3re spe\u0142niaj\u0105 okre\u015blone kryteria, mianowicie: a) uratowana osoba musi by\u0107 \u017bydem, a\u00a0osoba, kt\u00f3ra ocali\u0142a \u017cycie, nie mo\u017ce by\u0107 narodowo\u015bci \u017cydowskiej; b) osoba ratuj\u0105ca robi\u0142a to\u00a0bezinteresownie, a\u00a0wi\u0119c bez rekompensaty finansowej; c) pomoc wi\u0105za\u0142a si\u0119 z\u00a0ryzykiem dla \u017cycia lub wolno\u015bci osoby ratuj\u0105cej.<\/p>\n

Zasadniczo medal Sprawiedliwy w\u015br\u00f3d Narod\u00f3w \u015awiata jest przyznawany na\u00a0wniosek ocalonych \u017byd\u00f3w.\u00a0Pierwotnie osoby uhonorowane tym tytu\u0142em mia\u0142y swoje drzewka w\u00a0Alei Sprawiedliwych w\u00a0Jerozolimie, ale w\u00a0zwi\u0105zku ze\u00a0znaczn\u0105 ich liczb\u0105, zaniechano tego, a\u00a0imiona Sprawiedliwych umieszcza si\u0119 na\u00a0specjalnej \u015acianie Honorowej w\u00a0Yad Vashem. Obecnie uhonorowanych jest ponad 23 000 os\u00f3b. Najliczniejsz\u0105 grup\u0119, ponad 6200 os\u00f3b, stanowi\u0105 Polacy.<\/p>\n

W\u00a0gronie Sprawiedliwych w\u015br\u00f3d Narod\u00f3w \u015awiata jest 335 os\u00f3b z\u00a0badanych okolic Treblinki.\u00a0W\u00a0wi\u0119kszo\u015bci s\u0105\u00a0to\u00a0rolnicy z\u00a0Podlasia i\u00a0Mazowsza, kt\u00f3rzy z\u00a0nara\u017ceniem \u017cycia ukrywali \u017byd\u00f3w w\u00a0swoich domach lub budynkach gospodarczych. Robili to\u00a0bezinteresownie, o\u00a0czym za\u015bwiadczy\u0142y uratowane osoby. Pozostaje jeszcze do\u015b\u0107 du\u017ce grono os\u00f3b, w\u00a0przypadku kt\u00f3rych procedura przyznawania medalu jest jeszcze rozpatrywana w\u00a0Yad Vashem. Na\u00a0prezentowanej poni\u017cej li\u015bcie, po\u00a0nazwiskach, podana jest w\u00a0nawiasach data otrzymania medalu i dyplomu.<\/p>\n

Lista Sprawiedliwych w\u015br\u00f3d narod\u00f3w \u015bwiata z gminy Sadowne:<\/strong><\/p>\n

– Morzyczyn\u00a0<\/strong>(gm. Sadowne, pow. w\u0119growski, woj. mazowieckie)<\/p>\n

Jadwiga Stankiewicz-J\u00f3\u017awik (06.05.1999)<\/p>\n

Jadwiga Stankiewicz-J\u00f3\u017awik urodzi\u0142a si\u0119 w\u00a0Morzyczynie k. Sadownego. W\u00a0czasie okupacji pracowa\u0142a w\u00a0Warszawie jako pomoc domowa u\u00a0Teskich. W\u0142a\u015bnie wtedy Ida Muszy\u0144ska i\u00a0jej m\u0105\u017c Stanley oraz matka Idy \u2013 Lea Lew, po\u00a0ucieczce z\u00a0getta w\u00a0Mi\u0119dzyrzecu Podlaskim, znale\u017ali schronienie u\u00a0zaprzyja\u017anionej rodziny Teskich. Dnia 31 grudnia 1943 r. Gestapo przysz\u0142o do\u00a0ich mieszkania, poniewa\u017c podejrzewano Teskich o\u00a0wsp\u00f3\u0142prac\u0119 z\u00a0podziemiem. W\u00a0czasie rewizji Jadwiga\u00a0 pomog\u0142a Muszy\u0144skim w\u00a0ucieczce, wyprowadzaj\u0105c ich tylnym wyj\u015bciem, Le\u0119 za\u015b zawin\u0119\u0142a w\u00a0po\u015bciel i\u00a0wepchn\u0119\u0142a do\u00a0\u0142\u00f3\u017cka. W\u00a0p\u00f3\u017aniejszym czasie Jadwiga zaopiekowa\u0142a si\u0119 Januszem Konem (10 lat), kt\u00f3ry uciek\u0142 z\u00a0 getta. Pomog\u0142a mu zdoby\u0107 \u201earyjski\u201d dokument po\u00a0swoim zmar\u0142ym bracie. Rodzina Muszy\u0144skich po\u00a0wojnie wyjecha\u0142a do\u00a0Stan\u00f3w Zjednoczonych. Janusz Kon r\u00f3wnie\u017c prze\u017cy\u0142 wojn\u0119.<\/em><\/p>\n

– Sadowne<\/strong>\u00a0(gm. Sadowne, pow. w\u0119growski, woj. mazowieckie)<\/p>\n

Leon Lubkiewicz, Maria Lubkiewicz, Stefan Lubkiewicz (13.03.1997)<\/p>\n

Leon Lubkiewicz by\u0142 piekarzem w\u00a0Sadownem. Mia\u0142 czworo dzieci. W\u00a0czasie \u0142apanki 13 stycznia 1943 r. Niemcy zatrzymali dwie \u017byd\u00f3wki o\u00a0nazwiskach Enzel i\u00a0Czapkiewicz. Kobiety mia\u0142y ze\u00a0sob\u0105 chleb otrzymany od\u00a0Lubkiewicza. W\u00a0trakcie przes\u0142uchania poda\u0142y nazwisko piekarza, od\u00a0kt\u00f3rego otrzyma\u0142y chleb. Niemcy obie je zastrzelili. Nast\u0119pnie udali si\u0119 do\u00a0piekarza Leona i\u00a0jego \u017cony Marianny, kt\u00f3rych oskar\u017cyli o\u00a0pomoc \u017byd\u00f3wkom. Wyprowadzili ma\u0142\u017conk\u00f3w oraz ich syna Stefana na\u00a0podw\u00f3rze, a\u00a0nast\u0119pnie rozstrzelali. Najstarszemu synowi Stanis\u0142awowi uda\u0142o si\u0119 zbiec i\u00a0unikn\u0105\u0107 tragedii, ich c\u00f3rk\u0119 Iren\u0119 wypuszczono, bo\u00a0 by\u0142a nieletnia. Rodzina Lubkiewicz\u00f3w pomaga\u0142a tak\u017ce innym \u017bydom ukrywaj\u0105cym si\u0119 w\u00a0pobliskim lesie.<\/em><\/p>\n

– Sok\u00f3\u0142ka\u00a0<\/strong>(gm. Sadowne, pow. w\u0119growski, woj. mazowieckie)<\/p>\n

Janina Puszet (z\u00a0d. Piechowska) (09.10.1996)<\/p>\n

M\u0105\u017c Janiny Puszet zostawi\u0142 j\u0105 i\u00a0syna w\u00a0Warszawie, a sam przeszed\u0142 granic\u0119 rumu\u0144sk\u0105. Jego \u017cydowskim krewnym uda\u0142o si\u0119 w\u00a01942 r. wydosta\u0107 swoj\u0105 c\u00f3rk\u0119 Joann\u0119 na\u00a0 stron\u0119 \u201earyjsk\u0105\u201d i\u00a0 skierowa\u0107 j\u0105 do\u00a0domu Janiny. Pocz\u0105tkowo Joanna ukrywa\u0142a si\u0119 u\u00a0pewnej kobiety, ta nast\u0119pnie zosta\u0142a przeniesiona do Sok\u00f3\u0142ki, gdzie dziewczynka przebywa\u0142a do\u00a0wyzwolenia w\u00a01944 r. Po\u00a0wojnie Janina razem z\u00a0synem i\u00a0Joann\u0105 uda\u0142a si\u0119 do\u00a0W\u0142och i\u00a0do\u0142\u0105czy\u0142a do\u00a0m\u0119\u017ca s\u0142u\u017c\u0105cego w\u00a0polskiej armii. Puszetowie adoptowali dziewczyn\u0119 i\u00a0wyjechali do\u00a0Anglii.<\/em><\/p>\n

\u0179r\u00f3d\u0142o:<\/strong><\/p>\n

www.polacyizydzi.pl\/dam-im-imie-na-wieki.pdf<\/a><\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

W regionie sadowie\u0144skim \u017bydzi pojawili si\u0119 w wi\u0119kszej liczbie w pierwszej po\u0142owie XIX i XX wieku. Zajmowali si\u0119 przewa\u017cnie handlem, karczmarstwem i rzemios\u0142em, nie uprawiali natomiast roli.\u00a0<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[5,1973,31],"tags":[2334,101,1974,328],"class_list":["post-14794","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-newsy","category-pisali-o-sadownem","category-historia-gminy","tag-dam-im-imie-na-wieki","tag-historia-gminy-sadowne","tag-pisali-o-sadownem","tag-sprawiedliwy-wsrod-narodow-swiata"],"views":6725,"_links":{"self":[{"href":"http:\/\/info.sadowne.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/14794","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"http:\/\/info.sadowne.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"http:\/\/info.sadowne.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"http:\/\/info.sadowne.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"http:\/\/info.sadowne.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=14794"}],"version-history":[{"count":5,"href":"http:\/\/info.sadowne.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/14794\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":23680,"href":"http:\/\/info.sadowne.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/14794\/revisions\/23680"}],"wp:attachment":[{"href":"http:\/\/info.sadowne.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=14794"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"http:\/\/info.sadowne.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=14794"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"http:\/\/info.sadowne.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=14794"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}