{"id":23783,"date":"2020-09-20T19:11:07","date_gmt":"2020-09-20T17:11:07","guid":{"rendered":"http:\/\/info.sadowne.pl\/?p=23783"},"modified":"2020-09-20T19:40:45","modified_gmt":"2020-09-20T17:40:45","slug":"zydzi-wspomnienie","status":"publish","type":"post","link":"http:\/\/info.sadowne.pl\/?p=23783","title":{"rendered":"\u017bydzi – wspomnienie"},"content":{"rendered":"

\"\"<\/a>To ju\u017c 78. rocznica likwidacji getta w Stoczku. St\u0105d Niemcy deportowali do obozu zag\u0142ady w Treblince oko\u0142o 2 tys. \u017byd\u00f3w, w tym r\u00f3wnie\u017c mieszka\u0144c\u00f3w Sadownego narodowo\u015bci \u017cydowskiej. <\/strong><\/p>\n

Sadowie\u0144scy \u017bydzi\u2026<\/strong><\/p>\n

Obecno\u015b\u0107 wi\u0119kszej ilo\u015bci \u017byd\u00f3w na terenie Sadownego zanotowano na prze\u0142omie XIX i XX wieku. Trudnili si\u0119 rzemios\u0142em i handlem.<\/p>\n

\"\"<\/a>

Fragment zwoju Tory (pi\u0105ty rozdzia\u0142 Ksi\u0119gi z synagogi sadowie\u0144skiej \u2013 eksponat Muzeum Ziemi Sadowie\u0144skiej).<\/p><\/div>\n

W gminie Sadowne ludno\u015b\u0107 \u017cydowska skupi\u0142a si\u0119 g\u0142\u00f3wnie w samym Sadownem,<\/strong>\u00a0 <\/strong>gdzie w\u0142adze nie pozwala\u0142y do 1921 r. kupowa\u0107 im dzia\u0142ek budowlanych oraz mieszka\u0144 na ziemi ukazowej – po prawej stronie drogi biegn\u0105cej od ko\u015bcio\u0142a w stron\u0119 Ko\u0142odzi\u0105\u017ca. Kupowali wi\u0119c parcele podworskie po lewej stronie drogi, na kt\u00f3rych zbudowali przed I wojn\u0105 \u015bwiatow\u0105 24 ma\u0142e drewniane domki i bo\u017cnic\u0119.<\/p>\n

Na tym terenie gmina \u017cydowska dzia\u0142a\u0142a w Stoczku i sadowie\u0144scy \u017bydzi brali udzia\u0142 w pracach jej zarz\u0105du \u2013<\/strong>\u00a0<\/strong>np.\u00a0<\/strong>handlarz Chaim Topola i kupiec Chaskiel Abramczyk (1917 r.).<\/p>\n

W Sadownem \u017bydzi stanowili 40% mieszka\u0144c\u00f3w \u2013 mieli tu niewielk\u0105 bo\u017cnic\u0119, a zmar\u0142ych chowali w Stoczku i w Broku\u00a0<\/strong>\u2013 w\u00a01921 r. zarejestrowano tu 245 \u017byd\u00f3w, w 1938 r. \u2013 265, a w chwili wybuchu wojny \u2013 380. Podczas II wojny \u015bwiatowej sadowie\u0144scy \u017bydzi zostali przesiedleni w 1940 roku do getta w Stoczku i nast\u0119pnie wymordowani.<\/p>\n

Akcja \u201eReinhardt\u201d w dystrykcie warszawskim\u2026<\/strong><\/p>\n

\u017bydzi z dystryktu warszawskiego zostali zamordowani w przewa\u017caj\u0105cej wi\u0119kszo\u015bci mi\u0119dzy lipcem a pa\u017adziernikiem 1942 r. w o\u015brodku zag\u0142ady Treblinka II. Zgin\u0119li tam \u017cydowscy mieszka\u0144cy ziem po\u0142o\u017conych w granicach dystryktu, a tak\u017ce uchod\u017acy i przesiedle\u0144cy z teren\u00f3w wcielonych do nazistowskich Niemiec, m.in. \u0141odzi, Kalisza, W\u0142oc\u0142awka oraz z zagranicy.<\/p>\n

\"\"<\/a>

Deportacja \u017byd\u00f3w z warszawskiego getta.<\/p><\/div>\n

Zag\u0142ada getta warszawskiego, najwi\u0119kszego getta w Europie, w kt\u00f3rym latem 1942 r. uwi\u0119zionych by\u0142o ok. 380 tys. ludzi, trwa\u0142a najd\u0142u\u017cej \u2013 ponad dwa miesi\u0105ce. Likwidacja pozosta\u0142ych gett odbywa\u0142a si\u0119 najcz\u0119\u015bciej w ci\u0105gu jednego dnia, wed\u0142ug znanego dobrze oprawcom scenariusza.<\/p>\n

Akcje likwidacyjne by\u0142y przeprowadzane zawsze w spos\u00f3b niezwykle brutalny. Szacuje si\u0119, \u017ce w komorach gazowych Treblinki Niemcy zamordowali prawie 750-900 tys. \u017byd\u00f3w. Tysi\u0105ce straci\u0142o \u017cycie w czasie akcji deportacyjnych lub podczas pr\u00f3by ukrycia, w czasie tak zwanych polowa\u0144 na \u017byd\u00f3w.<\/p>\n

\"\"<\/a>

Siedlce.<\/p><\/div>\n

22 wrze\u015bnia 1942 r. Niemcy rozpocz\u0119li likwidacj\u0119 gett w dystrykcie soko\u0142owsko-w\u0119growskim:<\/strong> Kosowie Lackim, \u0141ochowie (getto obejmowa\u0142o kilka okolicznych wsi), Sterdyni, Soko\u0142owie Podlaskim, Stoczku W\u0119growskim i W\u0119growie. Getta w powiecie soko\u0142owskim Niemcy zak\u0142adali latem 1940 r. i na pocz\u0105tku 1941 r. W lutym 1941 r. Gramms, starosta powiatu, pisa\u0142 w sprawozdaniu do Wydzia\u0142u Przesiedle\u0144 w urz\u0119dzie Dystryktu Warszawskiego:<\/p>\n

\u017bydzi skoncentrowani s\u0105 w 6 miejscowo\u015bciach powiatu, a mianowicie w Soko\u0142owie, W\u0119growie, Sterdyni, Kosowie, Stoczku i \u0141ochowie. Zak\u0142adanie \u017cydowskich dzielnic w wymienionych miejscowo\u015bciach b\u0119dzie wkr\u00f3tce zako\u0144czone; nielicznych \u017byd\u00f3w mieszkaj\u0105cy jeszcze po wsiach skieruje si\u0119 do jednej z 6 miejscowo\u015bci. \u017bydom niemieszkaj\u0105cym w powiecie Soko\u0142\u00f3w-W\u0119gr\u00f3w zabroni\u0142em pod kar\u0105 wst\u0119pu na jego teren, tak\u017ce wkr\u00f3tce ca\u0142a komunikacja w obr\u0119bie powiatu b\u0119dzie wolna od \u017byd\u00f3w. Gdy tylko pogoda pozwoli, \u017cydowskie dzielnice zostan\u0105 zamkni\u0119te.<\/em><\/p>\n

Wspomniani w pi\u015bmie \u201enieliczni \u017bydzi\u201d to mieszka\u0144cy Prostyni i Sadowego, kt\u00f3rzy odpowiednio w listopadzie i grudniu 1940 roku zostali przesiedleni do r\u00f3\u017cnych gett na terenie powiatu. Poza Soko\u0142owem, pozosta\u0142e getta nie by\u0142y ogrodzone.<\/p>\n

Pog\u0142oski o mo\u017cliwo\u015bci likwidacji gett w powiecie soko\u0142owskim szerzy\u0142y si\u0119 od d\u0142u\u017cszego czasu, w GG wysiedlenia trwa\u0142y ju\u017c od o\u015bmiu miesi\u0119cy i ich echa dochodzi\u0142y nawet do mniejszych spo\u0142eczno\u015bci. Dodatkowo na terenie powiatu zlokalizowany by\u0142 ob\u00f3z \u015bmierci Treblinka II (10 km od Kosowa Lackiego i 17 km od W\u0119growa). Ludno\u015b\u0107 mieszkaj\u0105ca w okolicy, mia\u0142a kontakt z ukrai\u0144sk\u0105 obs\u0142ug\u0105 obozu, a tak\u017ce z uciekaj\u0105cymi z obozu \u017bydami, zdawa\u0142a sobie spraw\u0119 z odbywaj\u0105cego si\u0119 w obozie ludob\u00f3jstwa. Stan wiedzy \u017byd\u00f3w z powiatu soko\u0142owskiego o tym, co mo\u017ce ich czeka\u0107 by\u0142 wi\u0119c znacznie szerszy ni\u017c np. \u017byd\u00f3w warszawskich w lipcu 1942 r. Wiele os\u00f3b stara\u0142o si\u0119 przygotowa\u0107 kryj\u00f3wki, w kt\u00f3rych mieli nadziej\u0119 przeczeka\u0107 najgorsze.<\/p>\n

Przebieg zag\u0142ady mniejszych gett odbywa\u0142 si\u0119 zgodnie z nast\u0119puj\u0105cym schematem: nad ranem 22 wrze\u015bnia wszystkie getta zosta\u0142y otoczone szczelnym kordonem, w sk\u0142ad kt\u00f3rego wchodzili funkcjonariusze SS i Ukrai\u0144cy ze sztabu przesiedle\u0144czego, \u017candarmi z miejscowych posterunk\u00f3w, granatowi policjanci, a niekiedy tak\u017ce stra\u017cacy z ochotniczej stra\u017cy po\u017carnej. Pierwsze strza\u0142y zapowiada\u0142y pocz\u0105tek niezwykle brutalnej akcji. \u017bydzi byli zganiani na rynek miejski, plac lub dworzec. Ci, kt\u00f3rzy stawili op\u00f3r, byli rozstrzeliwani na miejscu. Przez ca\u0142y dzie\u0144 mia\u0142y te\u017c zazwyczaj miejsce rozstrzeliwania \u017byd\u00f3w na lokalnym kirkucie. W getcie w Kosowie zabito na miejscu 150 os\u00f3b, w Stoczku 188 os\u00f3b, w W\u0119growie ok. tysi\u0105ca os\u00f3b, w Soko\u0142owie ok. 1500\u20132000 os\u00f3b.<\/p>\n

\u017bydzi ze Sterdyni i Kosowa, kt\u00f3re le\u017ca\u0142y blisko Treblinki (10 i 27 km), pomaszerowali do obozu piechot\u0105. \u017bydzi z \u0141ochowa zostali zabrani do Treblinki poci\u0105giem. Mo\u017cliwe, \u017ce transport mia\u0142 miejsce 24 wrze\u015bnia. Zachowa\u0142o si\u0119 pismo Generalnej Dyrekcji Kolei Wschodniej z 21 wrze\u015bnia 1942 r. uruchomiaj\u0105ce poci\u0105g transportowy do Treblinki, w relacji T\u0142uszcz\u2013Ma\u0142kinia\u2013Siedlce\u2013Mi\u0144sk Mazowiecki. Mo\u017cna przypuszcza\u0107, \u017ce \u017bydzi z \u0141ochowa wyruszyli do Treblinki poci\u0105giem o godzinie 15.05. Ten sam sk\u0142ad o godzinie 15.30 zatrzyma\u0142 si\u0119 nast\u0119pnie na stacji kolejowej w Sadownem, dok\u0105d zostali pogonieni \u017bydzi ze Stoczka. Poci\u0105g o 16.48 odjecha\u0142 w kierunku Ma\u0142kini, gdzie mi\u0119dzy 17.12 a 17.27 mia\u0142 mie\u0107 kr\u00f3tki post\u00f3j. Do celu dojecha\u0142 o 17.37.<\/em><\/p>\n

W czasie akcji likwidacyjnych gett powiatu soko\u0142owsko-w\u0119growskiego wielu \u017bydom uda\u0142o si\u0119 zbiec. Cz\u0119\u015b\u0107 z nich nie widz\u0105c szans na dalsze ukrywanie, wr\u00f3ci\u0142a do utworzonego w Kosowie Lackim getta szcz\u0105tkowego. Do lutego 1943 r., kiedy getto zlikwidowano, a jego mieszka\u0144c\u00f3w wys\u0142ano do Treblinki, przebywa\u0142o tam od 60 do 100 rzemie\u015blnik\u00f3w.<\/p>\n

Po akcjach likwidacyjnych przez kolejne dni na terenie samych gett, jak i w okolicach obywa\u0142y si\u0119 przeszukiwania i wy\u0142apywanie ukrywaj\u0105cych si\u0119 \u017byd\u00f3w. Na podstawie gruntownie przebadanego miasta W\u0119growa mo\u017cna odtworzy\u0107 wydarzenia kolejnych tygodni. W W\u0119growie przeszukiwania trwa\u0142y ok. czterech tygodni. Sztab przesiedle\u0144czy opu\u015bci\u0142 miasto 23 lub 24 wrze\u015bnia, w akcji brali wi\u0119c udzia\u0142 ju\u017c tylko lokalni \u017candarmi i ich pomocnicy. Wy\u0142apani \u017bydzi byli prowadzeni na jedno miejsce zbi\u00f3rki, a pod koniec dnia, pod pretekstem wymarszu do pracy przymusowej, byli prowadzeni na kirkut, gdzie ich rozstrzeliwano.<\/p>\n

Akcja wy\u0142apywania ukrywaj\u0105cych si\u0119 \u017byd\u00f3w na naszym terenie trwa\u0142a przez ca\u0142y okres okupacji.<\/p>\n

\"\"<\/a>

Sadowne \u2013 Pomnik upami\u0119tniaj\u0105cy \u017byd\u00f3w i Polak\u00f3w zamordowanych przez hitlerowc\u00f3w w 1943 r.<\/p><\/div>\n

Na pocz\u0105tku 1943 r. wielu \u017byd\u00f3w (ok. 300) ponios\u0142o \u015bmier\u0107 z r\u0105k niemieckiej karnej ekspedycji przyby\u0142ej z Latowicza\/k. Mi\u0144ska Maz. – trudni\u0142a si\u0119 ona wy\u0142apywaniem uciekinier\u00f3w z transport\u00f3w do Treblinki. Zatrzymanych \u017byd\u00f3w gromadzono i rozstrzeliwano na placu szkolnym w Sadownem, a nast\u0119pnie grzebano na tzw. Majdanie \u2013 po lewej stronie drogi do Sok\u00f3\u0142ki.<\/p>\n

O bestialstwie cz\u0142onk\u00f3w ekspedycji pisa\u0142 \u015b.p. Edward S\u00f3wka w swojej nieopublikowanej pracy pt. SADOWIE\u0143SKIE OBRAZY \u2013<\/em>\u00a0<\/em>Zebrane wspomnienia z dawnego i bli\u017cszego \u017cycia Sadownego i okolic<\/em>:<\/p>\n

\"\"<\/a>

Tablica na pomniku w j\u0119zyku polskim i hebrajskim.<\/p><\/div>\n

By\u0142a to tzw. \u201ekarna ekspedycja\u201d os\u0142awiona ju\u017c z tego rodzaju akcji pacyfikacyjnych na terenie wielu gmin powiatu mi\u0144sko-mazowieckiego, soko\u0142owskiego, garwoli\u0144skiego i innych. W swej krwawej robocie da\u0142a si\u0119 ona pozna\u0107 jako banda wyrafinowanych zbir\u00f3w, sk\u0105pana ju\u017c po wielokro\u0107 w niewinnie rozlanej krwi okupowanego narodu. Ciemne typy, kanalie i rzezimieszki najpodlejszego autoramentu, dla kt\u00f3rych \u017cycie ludzkie nie stanowi\u0142o \u017cadnej warto\u015bci.<\/em><\/p>\n

Komendantem tej krwawej cho\u0142oty by\u0142 wysoki jak tyka, chudy, ry\u017cy z obrzydliwie piegowat\u0105 g\u0119b\u0105 Niemiec w stopniu leutenanta, nie wytykaj\u0105cy poza sw\u0105 kwater\u0119 nosa. Baz\u0105 tej kilkudziesi\u0119cioosobowej zgrai sta\u0142 si\u0119 budynek dzisiejszego internatu ch\u0142opc\u00f3w<\/em> (budynek drewniany na miejscu obecnego budynku po b. Gimnazjum, ju\u017c nie istnieje \u2013 przyp. redakcji) przy Liceum w Sadownem i szko\u0142a, kt\u00f3r\u0105 na tydzie\u0144 przedtem opr\u00f3\u017cniono z uczni\u00f3w i obstawiono strzeg\u0105c\u0105 w dzie\u0144 i zdwojon\u0105 w nocy wart\u0105.<\/em><\/p>\n

Ju\u017c po nakazie usuni\u0119cia dzieci ze szko\u0142y, sadowie\u0144skie \u015brodowisko wyczu\u0142o pod\u015bwiadomie, \u017ce dzia\u0107 si\u0119 tu b\u0119dzie co\u015b niezwyk\u0142ego, \u017ce szko\u0142\u0119 opr\u00f3\u017cnia si\u0119 dla niezbyt po\u017c\u0105danych przybysz\u00f3w. Przeczucia nie zawiod\u0142y i w dniu 12 stycznia, transportem kilku ci\u0119\u017carowych samochod\u00f3w, zwanych wtedy popularnie \u201ebudami\u201d, zwali\u0142a si\u0119 do Sadownego zgraja okrutnych siepaczy. Blady strach pad\u0142 na mieszka\u0144c\u00f3w naszej ziemi po og\u0142oszeniu godziny policyjnej i zapowiedzi nie opuszczania dom\u00f3w.<\/em><\/p>\n

Jeszcze \u015bwie\u017co w pami\u0119ci tkwi\u0142 niedawny, krwawy dla \u017byd\u00f3w grudzie\u0144, jeszcze hucza\u0142y w uszach detonacje rw\u0105cych ludzi na strz\u0119py granat\u00f3w i zgie\u0142kliwe szczekanie broni automatycznej w pobliskim Jeglu<\/em> (likwidacja ziemianek, w kt\u00f3rych w lesie Jegiel ukrywa\u0142a si\u0119 cz\u0119\u015b\u0107 sadowie\u0144skich \u017byd\u00f3w \u2013 przyp. redakcji), a ju\u017c znowu zapowiada\u0142o si\u0119 z\u0142o, wisz\u0105ce milczeniem grozy w powietrzu mro\u017anego stycznia.<\/em><\/p>\n

Nic si\u0119 nie dzia\u0142o w pierwszych dniach pobytu okrutnych \u017candarm\u00f3w i na ziemi naszego regionu zaleg\u0142a jakby cisza z\u0142owr\u00f3\u017cbnego oczekiwania na to, co mia\u0142o nieuchronnie, wkr\u00f3tce nast\u0105pi\u0107.<\/em><\/p>\n

Krwaw\u0105 sw\u0105 dzia\u0142alno\u015b\u0107 rozpocz\u0119\u0142a ekspedycja niemiecka od wymordowania w dniu 13 stycznia 1943 r. rodziny Lubkiewicz\u00f3w oraz codziennych wypad\u00f3w do ka\u017cdej wioski maj\u0105cych na celu sondowanie sytuacji panuj\u0105cych na ich terenie.<\/em><\/p>\n

Ka\u017cdego dnia z rozkazu rudego Her Komendanta zaje\u017cd\u017ca\u0142y przed \u201eczerwony dom\u201d punktualnie o godzinie 8 rano podwody zabieraj\u0105ce po 6 \u017candarm\u00f3w udaj\u0105cych si\u0119 do danej wsi. Po przyje\u017adzie do niej zaje\u017cd\u017cali do so\u0142tysa, u kt\u00f3rego z polecenia w\u00f3jta przygotowany by\u0142 obficie zastawiony jad\u0142em i w\u00f3dk\u0105 st\u00f3\u0142 i rozpoczyna\u0142a si\u0119 trwaj\u0105ca dzie\u0144 ca\u0142y libacja, podczas kt\u00f3rej wypytywali o \u017byd\u00f3w i \u201epolnische banditen\u201d. Najedzeni i spici do nieprzytomno\u015bci wracali do swego gniazda, strzelaj\u0105c po drodze, aby w ten spos\u00f3b doda\u0107 strachu i pomno\u017cy\u0107 terror w\u015br\u00f3d ludzi.<\/em><\/p>\n

Po takiej libacji zapadali na kilka dni w swej kryj\u00f3wce by powt\u00f3rzy\u0107 \u201eodwiedziny\u201d w innej z kolei wiosce. I tak trwa\u0142o to dot\u0105d, a\u017c spenetrowali wszystkie k\u0105ty i uzyskali orientacj\u0119 o stanie ca\u0142ej gminy, a cz\u0119\u015bciowo i poza ni\u0105.<\/em><\/p>\n

Zadaniem innej grupy by\u0142y nocne wypady w teren, z kt\u00f3rych zwozili przepe\u0142nione fury kryj\u0105cych si\u0119 jeszcze w lasach \u017byd\u00f3w. Schwytanych w tych nocnych \u0142apankach rewidowano dok\u0142adnie, oga\u0142acaj\u0105c ze wszystkiego i rozstrzeliwano na placu szkolnym gdzie dzi\u015b znajduje si\u0119 stadion sportowy. Mieszkaj\u0105cy w s\u0105siedztwie szko\u0142y sadowianie nie sypiali z trwogi po nocach, s\u0142uchaj\u0105c grzmotu wystrza\u0142\u00f3w likwiduj\u0105cych nieszcz\u0119snych \u017byd\u00f3w, a tak\u017ce schwytanych przypadkowo Polak\u00f3w.<\/em><\/p>\n

Trudno dzi\u015b okre\u015bli\u0107 dok\u0142adn\u0105 liczb\u0119 zamordowanych, bo na pewno nie by\u0142aby ona \u015bcis\u0142a, lecz z opowiada\u0144 Antoniego D\u0119bkowskiego, kt\u00f3remu nakazano wywo\u017cenie zw\u0142ok furmank\u0105 do pobliskiego lasu, gdzie dzi\u015b wznosi si\u0119 pami\u0105tkowy g\u0142az z tablic\u0105, z tych codziennych i nocnych egzekucji zakopano we wsp\u00f3lnej, ogromnej mogile ponad 300 ofiar hitlerowskiego bestialstwa. Byli to w wi\u0119kszo\u015bci \u017bydzi obojga p\u0142ci, w r\u00f3\u017cnym wieku oraz Polacy schwytani noc\u0105, po godzinie policyjnej, pochodz\u0105cy z innych stron, a przebywaj\u0105cy tu przypadkowo. Wiele tych ofiar, nieznanych do dzi\u015b, grzebano ponadto w r\u00f3\u017cnych miejscach na placu szkolnym, czego dowodem jest przypadkowe odkrycie szkielet\u00f3w ludzkich, znalezionych w wykopie podczas budowania ubikacji szkolnych w 1951 roku \u2013 dzi\u015b ju\u017c nieistniej\u0105cych.<\/em><\/p>\n

Po tych tragicznych latach dla \u017cydowskich mieszka\u0144c\u00f3w gminy Sadowne pozosta\u0142y dzisiaj jedynie symboliczne pomniki \u2013 kamienie:<\/strong><\/p>\n

\"\"<\/a>

Ul. Mazowiecka w Sadownem.<\/p><\/div>\n

– w lesie na obrze\u017cach miejscowo\u015bci Sadowne, po lewej stronie drogi do Sok\u00f3\u0142ki na tzw. Majdanie, na wzniesieniu znajduje si\u0119 pomnik \u2013 kamie\u0144 z tablic\u0105, na kt\u00f3rej widnieje napis w j\u0119zyku polskim i hebrajskim: CZE\u015a\u0106 PAMI\u0118CI \u017bYD\u00d3W i POLAK\u00d3W OFIAR LUDOB\u00d3JC\u00d3W HITLEROWSKICH ZAMORDOWANYCH W 1943R.<\/em><\/p>\n

– ods\u0142oni\u0119te 24 marca 2019 w obecno\u015bci premiera Mateusza Morawieckiego tablice upami\u0119tniaj\u0105ce: rodzin\u0119 Lubkiewicz\u00f3w, zamordowan\u0105 za pomoc \u017bydom (pomnik z tablic\u0105 znajduje si\u0119 przy ul. Mazowieckiej w Sadownem)…<\/p>\n

\"\"<\/a>

Plac Ko\u015bcielny w Sadownem.<\/p><\/div>\n

…i mieszka\u0144c\u00f3w Sadownego, kt\u00f3rzy padli ofiar\u0105 niemieckiego terroru (pomnik z tablic\u0105 znajduje si\u0119 na skwerku przyko\u015bcielnym przy ul. Pl. Ko\u015bcielny w Sadownem).<\/p>\n

Miejscem upami\u0119tniaj\u0105cym \u017cydowskich mieszka\u0144c\u00f3w tego terenu i ich tragicznego losu jest r\u00f3wnie\u017c nadal istniej\u0105cy c<\/strong>mentarz \u017cydowski w Stoczku<\/strong> \u2013 kirkut, u\u017cywany przez \u017cydowsk\u0105 spo\u0142eczno\u015b\u0107 Stoczka i pobliskich miejscowo\u015bci, w tym r\u00f3wnie\u017c Sadownego.<\/p>\n

\"\"<\/a>

Kirkut w Stoczku.<\/p><\/div>\n

Znajduje si\u0119 on w Stoczku przy ul. W\u0119growskiej 22, przed przystankiem autobusowym – patrz\u0105c od strony ko\u015bcio\u0142a. Nie wiadomo, kiedy dok\u0142adnie powsta\u0142, ale prawdopodobnie mia\u0142o to miejsce w XIX wieku. Mia\u0142 powierzchni\u0119 0,93 ha \u2013 obecnie zachowa\u0142y si\u0119 tam tylko fragmenty zniszczonych nagrobk\u00f3w.<\/p>\n

W 1946 roku umieszczono na cmentarzu tablic\u0119 upami\u0119tniaj\u0105c\u0105 188 ofiar likwidacji tutejszego getta, a w 1984 roku na cmentarzu wzniesiono pomnik upami\u0119tniaj\u0105cy zamordowanych przez faszyst\u00f3w \u017cydowskich mieszka\u0144c\u00f3w Stoczka.<\/p>\n

\"\"<\/a>

Pomnik na cmentarzu \u017cydowskim w Stoczku.<\/p><\/div>\n

Wi\u0119cej na temat tragicznej historii sadowie\u0144skich \u017byd\u00f3w, a tak\u017ce m.in. udzielanej im pomocy przez osoby narodowo\u015bci polskiej, na stronach:<\/strong><\/p>\n

– http:\/\/info.sadowne.pl\/?p=2462<\/a><\/strong><\/span> \u2013 Sadowie\u0144scy \u017bydzi<\/p>\n

– http:\/\/info.sadowne.pl\/?p=6668<\/a><\/strong><\/span> \u2013 Polacy z Sadownego\u2026<\/p>\n

– http:\/\/info.sadowne.pl\/?p=7215<\/a><\/strong><\/span> – Ludzie i szakale!<\/p>\n

– http:\/\/info.sadowne.pl\/?p=7279<\/a><\/strong><\/span> – Ludzie i szakale \u2013 cz. II<\/p>\n

– http:\/\/info.sadowne.pl\/?p=14794<\/a><\/strong><\/span> \u2013 \u201eDam im imi\u0119 na wieki\u201d<\/p>\n

– http:\/\/cmentarze-zydowskie.pl\/stoczek.htm<\/a><\/strong><\/span> – Cmentarz \u017cydowski w Stoczku W\u0119growskim<\/p>\n

Tekst:<\/strong> S\u0142awek Chyli\u0144ski<\/p>\n

Foto\/\u0179r\u00f3d\u0142a:<\/strong><\/p>\n

https:\/\/sztetl.org.pl\/pl\/miejscowosci\/s\/1356-stoczek\/116-miejsca-martyrologii\/51119-getto-w-stoczku<\/a><\/p>\n

https:\/\/pl.wikipedia.org\/wiki\/Cmentarz_%C5%BCydowski_w_Stoczku<\/a><\/p>\n

https:\/\/teatrnn.pl\/ar\/akcja-reinhardt-w-dystrykcie-warszawskim\/<\/a><\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

To ju\u017c 78. rocznica likwidacji getta w Stoczku. St\u0105d Niemcy deportowali do obozu zag\u0142ady w Treblince oko\u0142o 2 tys. \u017byd\u00f3w, w tym r\u00f3wnie\u017c mieszka\u0144c\u00f3w Sadownego narodowo\u015bci \u017cydowskiej.<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[5,1607,1973,841,31],"tags":[3424,101,3425,3423],"class_list":["post-23783","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-newsy","category-muzeum-historia-gminy","category-pisali-o-sadownem","category-sadowienskie-obrazy","category-historia-gminy","tag-cmentarz-zydowski-w-stoczku","tag-historia-gminy-sadowne","tag-likwidacja-getta-w-stoczku","tag-zydzi"],"views":3422,"_links":{"self":[{"href":"http:\/\/info.sadowne.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/23783","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"http:\/\/info.sadowne.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"http:\/\/info.sadowne.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"http:\/\/info.sadowne.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"http:\/\/info.sadowne.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=23783"}],"version-history":[{"count":5,"href":"http:\/\/info.sadowne.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/23783\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":23794,"href":"http:\/\/info.sadowne.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/23783\/revisions\/23794"}],"wp:attachment":[{"href":"http:\/\/info.sadowne.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=23783"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"http:\/\/info.sadowne.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=23783"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"http:\/\/info.sadowne.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=23783"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}