{"id":6180,"date":"2014-09-03T19:34:51","date_gmt":"2014-09-03T17:34:51","guid":{"rendered":"http:\/\/www.infosadowne.boo.pl\/?p=6180"},"modified":"2014-09-03T19:36:21","modified_gmt":"2014-09-03T17:36:21","slug":"relikty-dawnej-przeszlosci-cz-iv","status":"publish","type":"post","link":"http:\/\/info.sadowne.pl\/?p=6180","title":{"rendered":"RELIKTY DAWNEJ PRZESZ\u0141O\u015aCI – cz. IV"},"content":{"rendered":"

\"ES.\"Nie mamy w naszym regionie zbyt wielu relikt\u00f3w z dawnej przesz\u0142o\u015bci, niech\u017ce wi\u0119c te nielicznie istniej\u0105ce znajd\u0105 naprawd\u0119 troskliw\u0105 ochron\u0119 i dba\u0142o\u015b\u0107 czulsz\u0105 o nie, aby przetrwa\u0142y jak najd\u0142u\u017cej.<\/strong>
\n<\/p>\n

Drzewo ze starego ko\u015bcio\u0142a, b\u0119d\u0105ce mimo starego wieku w stanie doskona\u0142ym, sk\u0142adowane by\u0142o przez wiele lat obok placu ko\u015bcielnego, a z jego cz\u0119\u015bci pobudowano w ko\u0144cu lat 20-tych obecnego stulecia dom ko\u015bcielny, zwany nowym wikariatem, a przeznaczonym dla potrzeb mieszkalnych wikariuszy i organisty.\u00a0Dom ten utrzymany w stylu zakopia\u0144skim przetrwa\u0142 do roku 1939 i we wrze\u015bniu podczas po\u017caru Sadownego sp\u0142on\u0105\u0142 wraz z dobytkiem jego mieszka\u0144c\u00f3w. Reszta drzewa z drewnianego ko\u015bcio\u0142a przeznaczona zosta\u0142a dla potrzeb parafii i dzi\u015b ju\u017c \u017caden \u015blad po tym zabytkowym obiekcie nie istnieje.<\/p>\n

Drugim, znacznie m\u0142odszym od poprzedniego, zbudowanym dla potrzeb parafii oko\u0142o roku 1800, by\u0142 drewniany budynek, kt\u00f3ry uchwa\u0142\u0105 Rady Ko\u015bcielnej rozebrano w roku 1938. Oryginalny w swej architekturze, zwany przez d\u0142ugie lata \u201estarym wikariatem\u201d dom ten zbudowany na planie kwadratu sta\u0142 naprzeciw frontonu obecnego ko\u015bcio\u0142a i usytuowany by\u0142 r\u00f3wnolegle do stron \u015bwiata. Posiada\u0142 cztery wej\u015bcia po jednym z ka\u017cdej strony oraz 16 ma\u0142ych, sze\u015bcioszybowych okien. By\u0142 to budynek drewniany, szalowany pionowymi deskami i bardzo wysokim i nie spotykanym w naszej okolicy dachem czterospadowym, krytym w spos\u00f3b archaiczny grub\u0105 warstw\u0105 s\u0142omy. Na szczycie tego dachu dominowa\u0142 nad ca\u0142o\u015bci\u0105 pot\u0119\u017cny, bielony wapnem komin spe\u0142niaj\u0105cy wszechstronn\u0105 rol\u0119 zbiornika dymu ze wszystkich znajduj\u0105cych si\u0119 w nim urz\u0105dze\u0144 ogrzewczych. Dom ten ze wzgl\u0119du na sw\u0105 do\u015b\u0107 poka\u017an\u0105 obj\u0119to\u015b\u0107, m\u00f3g\u0142 s\u0142u\u017cy\u0107 na mieszkania dla kilku jednocze\u015bnie rodzin. Jego architektura, a szczeg\u00f3lnie wysokostropowy dach, w niczym nie przypomina\u0142y cech budownictwa lokalnego. Poniewa\u017c by\u0142 on budowany w okresie zaboru austriackiego, kr\u0105\u017cy\u0142o w\u015br\u00f3d miejscowej ludno\u015bci przez d\u0142ugie lata mniemanie, \u017ce mieli go budowa\u0107 Austriacy, co rzeczywi\u015bcie wyp\u0142ywa\u0142o z cech architektonicznych przywiezionych przez zaborc\u0119 z jego dalekiego kraju. Budynek ten przez ca\u0142y okres swego istnienia spe\u0142nia\u0142 najprzer\u00f3\u017cniejsze powinno\u015bci. Na podstawie zapis\u00f3w kronikalnych ko\u015bcio\u0142a nale\u017cy s\u0105dzi\u0107, \u017ce by\u0142 to obiekt stanowi\u0105cy w\u0142asno\u015b\u0107 administracji ko\u015bcielnej i w lwiej cz\u0119\u015bci s\u0142u\u017c\u0105cy jej potrzebom. W wieku XIX znajdowa\u0142 si\u0119 w nim przytu\u0142ek dla starc\u00f3w bezdomnych zwany \u201eszpitalem\u201d a utrzymywany przez plebana \u2013 stanowi\u0142 tak\u017ce w r\u00f3\u017cnych okresach czasu pomieszczenie dla str\u00f3\u017ca ko\u015bcielnego i zakrystiana, a w czasie mi\u0119dzywojennego 20-lecia s\u0142u\u017cy\u0142 za mieszkanie dla wikariuszy i organisty. W latach od 1925 \u2013 1933 w jednej z jego cz\u0119\u015bci od strony zachodniej znajdowa\u0142y pomieszczenie dwa oddzia\u0142y \u00f3wczesnej sadowie\u0144skiej szko\u0142y powszechnej. W s\u0142u\u017cbie swej przetrwa\u0142 on oko\u0142o 140 lat i ze wzgl\u0119du na sw\u00f3j wiek i coraz gorsz\u0105 przydatno\u015b\u0107 rozebrany zosta\u0142 i dzi\u015b opr\u00f3cz zdj\u0119cia fotograficznego innego \u015bladu po nim nie ma.<\/p>\n

\"2014.09.03.3\"<\/a>

Dom w Morzyczynie, zbudowany przez Austriak\u00f3w przed 1809 r. (foto: „Nad Bugiem, Ugoszcz\u0105, Wil\u0105cz\u0105”, T. Szczechura<\/p><\/div>\n

Do dnia dzisiejszego pozosta\u0142 z tego samego mniej wi\u0119cej okresu, zachowany w do\u015b\u0107 dobrym jeszcze stanie stary dom w Morzyczynie, b\u0119d\u0105cy od szeregu dziesi\u0105tk\u00f3w lat w\u0142asno\u015bci\u0105 rodziny Kowalskich nabyt\u0105 w drodze odkupu od dawnego w\u0142a\u015bciciela tych ziem hr. Zamoyskiego, kt\u00f3ry przej\u0105\u0142 go z r\u0105k Austriak\u00f3w. Trudno w tej chwili okre\u015bli\u0107 dok\u0142adnie wiek tego obiektu, poniewa\u017c \u017cadnych bli\u017cszych dowod\u00f3w na rok jego budowy nie znamy. Mo\u017cna tylko w przybli\u017ceniu, id\u0105c za wskaz\u00f3wk\u0105 historyka tych ziem Tomasza Szczechury, okre\u015bli\u0107 jego istnienie sprzed roku 1809, tj. na oko\u0142o 160 lat. Historia tego domu wi\u0105\u017ce si\u0119 z pobytem na ziemi sadowie\u0144skiej zaborcy austriackiego, kt\u00f3ry po ostatnim rozbiorze kraju w roku 1795, po ostatecznej utracie niepodleg\u0142o\u015bci przez nasz nar\u00f3d, zagarn\u0105\u0142 ca\u0142y region wraz z innymi po\u0142aciami kraju pod swoje panowanie. Rzeka Bug stanowi\u0142a wtedy lini\u0119 graniczn\u0105 mi\u0119dzy Austri\u0105 i Prusami, a le\u017c\u0105ce na przeciwnym brzegu tej rzeki Ma\u0142kinia, Brok, Bojany i Udrzyn znajdowa\u0142y si\u0119 pod zaborem pruskim. Bug by\u0142 w\u00f3wczas granic\u0105, kt\u00f3ra zosta\u0142a obsadzona przez austriack\u0105 stra\u017c graniczn\u0105. Dla tej to stra\u017cy zaborca budowa\u0142 domy z kamienia, ceg\u0142y i gliny w pasie przygranicznym, z kt\u00f3rych dwa zachowa\u0142y si\u0119 po dzi\u015b dzie\u0144 w Morzyczynie i Ko\u0142odzi\u0105\u017cu. Budynki te ze wzgl\u0119du na sw\u0105 przesz\u0142o\u015b\u0107 winny by\u0107 otoczone troskliw\u0105 opiek\u0105 i znajdowa\u0107 si\u0119 jako dokument dawnych czas\u00f3w pod ochron\u0105.<\/p>\n

\"2014.09.03.4\"<\/a>

Ruiny starej karczmy w Sadownem (foto: „Sadowne i okolice wczoraj i dzi\u015b”, A. Firewicz<\/p><\/div>\n

R\u00f3wn\u0105 ich wiekowi, a mo\u017ce jeszcze starsz\u0105, by\u0142a do wrze\u015bnia 1939 r. stara karczma sadowie\u0144ska, spalona podczas po\u017cogi wojennej. Stary ten budynek, tkwi\u0105cy ju\u017c tylko w wyobra\u017ani i pami\u0119ci ludzi starszych, sta\u0142 w pobli\u017cu ko\u015bcio\u0142a, r\u00f3wnolegle do drogi, w pobli\u017cu zakr\u0119tu, naprzeciw domostwa Edwarda Che\u0142chowskiego. Po\u0142o\u017cony na niewielkim wzniesieniu, dzi\u015b ju\u017c rozkopanym ca\u0142kowicie, budynek ten zbudowany na planie wyd\u0142u\u017conego prostok\u0105ta, spe\u0142nia\u0142 w dawnych czasach rol\u0119 karczmy \u2013 zajazdu i stanowi\u0142 obok innych tego rodzaju obiekt\u00f3w w Ra\u017cnach, Ko\u0142odzi\u0105\u017cu, Morzyczynie, P\u0142atkownicy, Mrozowej Woli, Ziele\u0144cu, Sok\u00f3\u0142ce i Orze\u0142ku, intratne \u017ar\u00f3d\u0142o dochodu ich posiadaczy. Jeszcze przy ko\u0144cu ubieg\u0142ego stulecia niekt\u00f3re z nich by\u0142y czynne i stanowi\u0142y jedyne w\u00f3wczas o\u015brodki rozrywkowe dla ludno\u015bci wiejskiej. W ostatnich latach przed sw\u0105 zag\u0142ad\u0105 sadowie\u0144ska karczma spe\u0142nia\u0142a ju\u017c tylko rol\u0119 domu mieszkalnego, a jego ostatnia w\u0142a\u015bcicielka J\u00f3zefa Che\u0142chowska, opr\u00f3cz wynajmu dla lokator\u00f3w, cz\u0119\u015b\u0107 tego olbrzymiego domu dzier\u017cawi\u0142a dla potrzeb szko\u0142y.<\/p>\n

\"2014.09.03.5\"<\/a>

Kapliczka \u015bw. Jana Nepomucena (foto: dch)<\/p><\/div>\n

Jednym z ciekawszych i cenniejszych zabytk\u00f3w dawnej sztuki polskiej w naszym regionie jest przydro\u017cna kapliczka z figur\u0105 drzewn\u0105 \u015bw. Jana Nepomucena z drugiej po\u0142owy XVIII wieku, znajduj\u0105ca si\u0119 przy drodze z Sadownego do Ra\u017cen, Zarzetki, Zalesia. Je\u015bli wierzy\u0107 legendzie dzi\u015b ju\u017c prawie zanik\u0142ej, a jeszcze w latach przedwojennych kr\u0105\u017c\u0105cej i powtarzanej cz\u0119sto w\u015br\u00f3d miejscowego ludu \u2013 pochodzenie owej kapliczki jest dwojakie. Jedna z wersji g\u0142osi\u0142a, \u017ce w czasach niepami\u0119tnych podczas ogromnego wylewu Bugu kapliczka ta \u0142\u0105cznie z figur\u0105 \u015bwi\u0119tego mia\u0142a przyp\u0142yn\u0105\u0107 tu i osadziwszy si\u0119 rzekomo na miejscu obecnym, tkwi w nim po dzi\u015b dzie\u0144. Druga g\u0142osi, \u017ce kapliczka mia\u0142a znajdowa\u0107 si\u0119 u podn\u00f3\u017ca pag\u00f3rka, na kt\u00f3rym wznosi si\u0119 ko\u015bci\u00f3\u0142 i podobnie jak w poprzedniej opowie\u015bci, rw\u0105cy nurt wody powodziowej mia\u0142 przenie\u015b\u0107 kapliczk\u0119 z Sadownego a\u017c pod Grabiny. W zwi\u0105zku z tym zrodzi\u0142o si\u0119 kr\u0105\u017c\u0105ce nagminnie dawniej w\u015br\u00f3d miejscowych ludzi znane powszechnie w regionie sadowie\u0144skim porzekad\u0142o, \u017ce \u201e-odsun\u0105\u0142 si\u0119 jak \u015bwi\u0119ty Jan od Sadownego\u201d lub nieco inaczej \u2013\u201eodsun\u0105\u0142 si\u0119 jak \u015bwi\u0119ty Jan od ko\u015bcio\u0142a\u201d. Ta ostatnia wersja wydaje si\u0119 by\u0107 bli\u017csza prawdy ze wzgl\u0119du na zakorzenione w\u015br\u00f3d ludu zacytowane wy\u017cej porzekad\u0142o powtarzane od niepami\u0119tnych czas\u00f3w w przypadkach \u017cycia codziennego, gdy dany osobnik odsuwa\u0142 si\u0119 od czego\u015b lub kogo\u015b. \u017badne ze \u017ar\u00f3de\u0142 dawnych nie stwarza innej wersji i t\u0119 legendarn\u0105, cho\u0107 z du\u017c\u0105 ostro\u017cno\u015bci\u0105, nale\u017cy przyj\u0105\u0107 jako najbli\u017csz\u0105 stanu faktycznego. Pomijaj\u0105c wszystkie temu podobne wzgl\u0119dy, w\u0105tpliwo\u015bci, czy te\u017c prawdy, z jednym trzeba si\u0119 zgodzi\u0107 pewnikiem, \u017ce jest to unikalny zabytek osiemnastowiecznej sztuki rze\u017abiarskiej, nie nale\u017c\u0105cy do rz\u0119du \u015bwi\u0105tk\u00f3w przydro\u017cnych rzezanych r\u0119k\u0105 wiejskiego samouka, lecz wg orzeczenia koneser\u00f3w sztuki, stanowi\u0105cy nieprzeci\u0119tne dzie\u0142o nieznanego artysty z tamtych czas\u00f3w. Doskona\u0142a forma uj\u0119cia postaci \u015bwi\u0119tego, realizm detali poszczeg\u00f3lnych cz\u0119\u015bci jego kap\u0142a\u0144skiego ubioru, gesty uduchowienia ca\u0142ej sylwetki, a w szczeg\u00f3lno\u015bci r\u0105k i g\u0142owy, m\u00f3wi\u0105 dobitnie o nieprzeci\u0119tnym talencie snycerskim jej autora.<\/p>\n

\"2014.09.03.6\"<\/a>

Figura \u015bw. Jana Nepomucena (foto: dch)<\/p><\/div>\n

Obiekt \u00f3w troskliwie zdawa\u0142oby si\u0119 obj\u0119ty opiek\u0105 Ministerstwa Kultury i Sztuki, oznaczony nawet tablic\u0105 informacyjno \u2013 ochronn\u0105, nie skorzysta\u0142 niestety dotychczas z dobrodziejstw tej opieki ani razu. Zamieszczenie tam wspomnianej wy\u017cej tablicy by\u0142o dotychczas jedynym, oby nie ostatnim, aktem troski czynnik\u00f3w do tego powo\u0142anych. Jego warto\u015b\u0107 zabytkowa, niemal muzealna, wymaga wi\u0119kszej troskliwo\u015bci, a ju\u017c na pewno okresowych konserwacji wykonywanych przez znawc\u00f3w konserwatorskich. Bezpo\u015bredni wp\u0142yw szkodliwych warunk\u00f3w atmosferycznych mo\u017ce poczyni\u0107 straty niepowetowane, kt\u00f3rych by\u0107 mo\u017ce nie da si\u0119 nigdy odrobi\u0107. Nie mamy w naszym regionie zbyt wielu relikt\u00f3w z dawnej przesz\u0142o\u015bci, niech\u017ce wi\u0119c te nielicznie istniej\u0105ce znajd\u0105 naprawd\u0119 troskliw\u0105 ochron\u0119 i dba\u0142o\u015b\u0107 czulsz\u0105 o nie, aby przetrwa\u0142y jak najd\u0142u\u017cej.<\/p>\n

\u0179r\u00f3d\u0142o:\u00a0SADOWIE\u0143SKIE OBRAZY –\u00a0<\/strong>Zebrane wspomnienia z dawnego i bli\u017cszego \u017cycia Sadownego i okolic, Edward S\u00f3wka –\u00a0SADOWNE 1970<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Nie mamy w naszym regionie zbyt wielu relikt\u00f3w z dawnej przesz\u0142o\u015bci, niech\u017ce wi\u0119c te nielicznie istniej\u0105ce znajd\u0105 naprawd\u0119 troskliw\u0105 ochron\u0119 i dba\u0142o\u015b\u0107 czulsz\u0105 o nie, aby przetrwa\u0142y jak najd\u0142u\u017cej.<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[5,841,31],"tags":[843,101,2288],"class_list":["post-6180","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-newsy","category-sadowienskie-obrazy","category-historia-gminy","tag-edward-sowka","tag-historia-gminy-sadowne","tag-sadowienskie-obrazy"],"views":4063,"_links":{"self":[{"href":"http:\/\/info.sadowne.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/6180","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"http:\/\/info.sadowne.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"http:\/\/info.sadowne.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"http:\/\/info.sadowne.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"http:\/\/info.sadowne.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=6180"}],"version-history":[{"count":3,"href":"http:\/\/info.sadowne.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/6180\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":6187,"href":"http:\/\/info.sadowne.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/6180\/revisions\/6187"}],"wp:attachment":[{"href":"http:\/\/info.sadowne.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=6180"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"http:\/\/info.sadowne.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=6180"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"http:\/\/info.sadowne.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=6180"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}