{"id":6668,"date":"2014-10-22T16:54:22","date_gmt":"2014-10-22T14:54:22","guid":{"rendered":"http:\/\/www.infosadowne.boo.pl\/?p=6668"},"modified":"2014-10-22T16:54:22","modified_gmt":"2014-10-22T14:54:22","slug":"polacy-z-sadownego","status":"publish","type":"post","link":"http:\/\/info.sadowne.pl\/?p=6668","title":{"rendered":"Polacy z Sadownego…"},"content":{"rendered":"

\"2014.10.22.11\"<\/a>Zgodnie z wcze\u015bniejsz\u0105 zapowiedzi\u0105 publikujemy referat wyg\u0142oszony podczas sesji popularno- naukowej w ZSP w Sadownem. <\/strong><\/p>\n

Autorem jest ks. profesor Pawe\u0142 Rytel – Andrianik, wsp\u00f3\u0142autor ksi\u0105\u017cki „Polacy z okolic Treblinki ratuj\u0105cy \u017byd\u00f3w”, zbieraj\u0105cy \u015bwiadectwa pomocy Polak\u00f3w \u017bydom w czasie II wojny \u015bwiatowej. Mimo ogromu zaj\u0119\u0107 zgodzi\u0142 si\u0119 przygotowa\u0107 referat bardzo wa\u017cny dla prawdziwego obrazu mieszka\u0144c\u00f3w Ziemi Sadowie\u0144skiej. Dzi\u0119kujemy Ksi\u0119dzu i zapraszamy do Sadownego.<\/p>\n

\n

Polacy z Sadownego pomagaj\u0105cy \u017bydom w czasie II wojny \u015bwiatowej.<\/strong><\/em><\/p>\n

Sadowne, 18 pa\u017adziernika 2014 r.<\/strong><\/em><\/p>\n

Serdecznie pozdrawiam Wszystkich Go\u015bci i Gospodarzy zebranych na uroczystym \u015bwi\u0119towaniu 500-lecia osady Sadowne. Cho\u0107 nie mog\u0119 by\u0107 osobi\u015bcie na tej sesji, poniewa\u017c przebywam obecnie w Jerozolimie w zwi\u0105zku z prac\u0105 naukow\u0105, to jednak \u0142\u0105cz\u0119 si\u0119 duchowo. Bardzo prosz\u0119 Sz. P. Marka Renika o przeczytanie referatu zatytu\u0142owanego: \u201ePolacy z Sadownego pomagaj\u0105cy \u017bydom w czasie II wojny \u015bwiatowej\u201d. Jednocze\u015bnie chcia\u0142bym przekaza\u0107, \u017ce z ch\u0119ci\u0105 odpowiem na pytania, kt\u00f3re mo\u017cna przesy\u0142a\u0107 na m\u00f3j email x.rytel@gmail.com<\/a> lub przez po\u015brednictwo Facebooka lub tweetera.<\/p>\n

\"2014.10.22.10\"<\/a>

Foto: www.idziemy.com.pl<\/p><\/div>\n

Wst\u0119p<\/strong><\/em><\/p>\n

75 lat od rozpocz\u0119cia II wojny \u015bwiatowej pozosta\u0142o niewielu \u015bwiadk\u00f3w nieludzkich wydarze\u0144, kt\u00f3re poch\u0142on\u0119\u0142y \u017cycie i zdrowie milion\u00f3w os\u00f3b. Sadowne w tym okresie sta\u0142o si\u0119 \u015bwiadkiem jednej z najwi\u0119kszych tragedii ludzko\u015bci jak\u0105 by\u0142 Holokaust. To w\u0142a\u015bnie t\u0119dy przeje\u017cd\u017ca\u0142y transporty \u015bmierci wioz\u0105ce ludno\u015b\u0107 \u017cydowsk\u0105 z ca\u0142ej Europy do Treblinki. Niejednokrotnie uciekinierzy z tych transport\u00f3w szukali schronienia m.in. w Sadownem i okolicy. Ponadto \u017bydzi Sadowie\u0144scy, b\u0119d\u0105cy ma\u0142\u0105 wsp\u00f3lnot\u0105 zwi\u0105zan\u0105 z synagog\u0105 w Stoczku W\u0119growskim, r\u00f3wnie\u017c prosili o pomoc, aby ukry\u0107 si\u0119 przed piek\u0142em Treblinki.<\/p>\n

Jak wiemy w Generalnej Guberni utworzonej przez Niemc\u00f3w na terenie okupowanej Polski grozi\u0142a kara \u015bmierci za pomoc ludno\u015bci \u017cydowskiej wg rozporz\u0105dzenia Hansa Franka z 15 pa\u017adziernika 1941 r. Brzmia\u0142o ono nast\u0119puj\u0105co:<\/p>\n

\u201e1) \u017bydzi, kt\u00f3rzy bez upowa\u017cnienia opuszczaj\u0105 wyznaczon\u0105 im dzielnic\u0119, podlegaj\u0105 karze \u015bmierci. Tej samej karze podlegaj\u0105 osoby, kt\u00f3re takim \u017bydom \u015bwiadomie daj\u0105 kryj\u00f3wk\u0119. 2) Pod\u017cegacze i pomocnicy podlegaj\u0105 tej samej karze jak sprawca, czyn usi\u0142owany karany b\u0119dzie jak czyn dokonany. W l\u017cejszych wypadkach mo\u017cna orzec ci\u0119\u017ckie wi\u0119zienie lub wi\u0119zienie\u201d.<\/p>\n

Z czasem podobne zarz\u0105dzenia niemieckie og\u0142oszono na terytorium ca\u0142ej okupowanej Polski. Jak wiemy by\u0142y one bezlito\u015bnie stosowane wobec ka\u017cdego kto nie tylko udzieli\u0142 schronienia, ale nawet poda\u0142 kromk\u0119 chleba osobie pochodzenia \u017cydowskiego.<\/p>\n

Pomimo tak wielkiego niebezpiecze\u0144stwa tak\u017ce w Sadownem i okolicy znalaz\u0142y si\u0119 osoby, kt\u00f3re ryzykowa\u0142y swe \u017cycie i \u017cycie swych rodzin, aby pom\u00f3c ludno\u015bci \u017cydowskiej.<\/p>\n

M\u00f3wi\u0105c za\u015b o tych bohaterskich mieszka\u0144cach mo\u017cna \u2013 z punktu widzenia metodologicznego \u2013 podzieli\u0107 historie tych os\u00f3b na trzy kategorie: 1) Zamordowani za pomoc \u017bydom; 2) Sprawiedliwi w\u015br\u00f3d Narod\u00f3w \u015awiata; 3) Pomagaj\u0105cy z nara\u017ceniem \u017cycia.<\/p>\n

1. Zamordowani za pomoc \u017bydom.<\/strong><\/em><\/p>\n

W gronie mieszka\u0144c\u00f3w Gminy Sadowne, kt\u00f3rzy zostali zg\u0142adzeni za pomoc ludno\u015bci \u017cydowskiej jest rodzina Lubkiewicz\u00f3w jak r\u00f3wnie\u017c Lucyna W\u0142adys\u0142awa Radziejowska. W trakcie wyja\u015bniania jest tak\u017ce kwestia dziesi\u0119ciu os\u00f3b z Zarzetki, kt\u00f3re zgin\u0119\u0142y za pomoc ludno\u015bci \u017cydowskiej i partyzantom.<\/p>\n

Zapewne niekt\u00f3rzy s\u0142yszeli o rodzinie piekarzy sadowie\u0144skich Leonie Lubkiewiczu (lat 59), jego \u017conie Mariannie (lat 44) oraz ich synu Stefanie (lat 25), kt\u00f3rzy zostali zastrzeleni za to, \u017ce Leon sprzeda\u0142 chleb dw\u00f3m dziewcz\u0119tom \u017cydowskim. Dzi\u015b mo\u017cemy ws\u0142ucha\u0107 si\u0119 w relacj\u0119 osoby, kt\u00f3ra by\u0142a \u015bwiadkiem tych wydarze\u0144, a jest ni\u0105 c\u00f3rka Leona i Marianny – Irena Kami\u0144ska z domu Lubkiewicz. \u00a0W dn. 12 czerwca 1969 r. z\u0142o\u017cy\u0142a ona w archiwum \u017bydowskiego Instytutu Historycznego w Warszawie takie oto \u015bwiadectwo: \u201eZasz\u0142am do domu i od razu m\u00f3wi\u0119, \u017ce s\u0105 \u017candarmi, \u017ce mnie zatrzymali, pochowa\u0142am szybko ksi\u0105\u017cki od nauki z tajnego gimnazjum, a tymczasem dwie \u017byd\u00f3wki z Sadownego, Eliz\u00f3wna i Czapkiewicz\u00f3wna, przysz\u0142y do ojca do piekarni. Za furtk\u0105 z\u0142apali ich \u017candarmi z Karnej Ekspedycji i zapytali sk\u0105d maj\u0105 chleb, wi\u0119c odpowiedzia\u0142y, \u017ce od Lubkiewicz\u00f3w, chocia\u017c co prawda mogli nie wyda\u0107\u2026 \u017byd\u00f3wki zaraz rozstrzelali (…).<\/p>\n

\u017bandarmi tymczasem, nie czekaj\u0105c na wykopanie do\u0142u dla zabitych \u017byd\u00f3wek, wpadli do mieszkania rodzic\u00f3w, jeden z nich by\u0142 nazwiskiem Schultz, kolonista niemiecki, prawdopodobnie z okolic \u0141odzi, bardzo wysoki, silny, dobrze zbudowany, lat mia\u0142 wtedy trzydzie\u015bci moim zdaniem. Podskoczy\u0142 wtedy do mojej matki, krzycz\u0105c: \u00abCo, dawali\u015bcie \u017bydom chleb!\u00bb (uderzy\u0142 moj\u0105 matk\u0119 silnie pi\u0119\u015bci\u0105 w twarz, tak \u017ce si\u0119 zatoczy\u0142a przy \u015bcianie i momentalnie policzek mia\u0142a siny, a\u017c czarny). Podskoczy\u0142 wtedy momentalnie Schultz do mnie, kopn\u0105\u0142 mnie silnie w nog\u0119 twardym wojskowym butem. Nast\u0119pnie pistoletem uderzy\u0142 mnie w plecy, w kr\u0119gos\u0142up, tak silnie, \u017ce dzisiaj mam w tym miejscu sta\u0142y b\u00f3l i krzykn\u0105\u0142: \u00abPowiedz, \u017ce twoja matka dawa\u0142a \u017bydom chleb!\u00bb (\u2026). Tymczasem rozw\u015bcieczony Schultz usta\u0142 naprzeciwko mojej matki, kt\u00f3r\u0105 popycha\u0142 do drzwi drugiego mieszkania w odleg\u0142o\u015bci oko\u0142o trzech metr\u00f3w przy kredensie i krzykn\u0105\u0142: \u00abLicz\u0119 do dziesi\u0119ciu, jak si\u0119 nie przyznasz, to b\u0119d\u0119 strzela\u0142!\u00bb. Wystawi\u0142 pistolet na moj\u0105 matk\u0119 w mieszkaniu i zacz\u0105\u0142 liczy\u0107.<\/p>\n

Ja tymczasem, chocia\u017c mam silny b\u00f3l, jednak my\u015bl\u0119 b\u0142yskawicznie \u00abJak ustan\u0119 przed matk\u0105, przecie\u017c ta kula przebije i mnie i matk\u0119\u00bb. Nogi i r\u0119ce mi zdr\u0119twia\u0142y i ukl\u0119k\u0142am mi\u0119dzy matk\u0105, zbrodniarzem hitlerowskim Schultzem, przed pistoletem. Przesta\u0142 Schultz liczy\u0107 na rozkaz starszego oficera Karnej Ekspedycji, ale \u015bledztwo trwa\u0142o do godziny 22.00. W tym czasie Schultz strasznie si\u0119 zn\u0119ca\u0142 nad moj\u0105 rodzin\u0105. Brata, kt\u00f3ry by\u0142 zdolny do muzyki i gra\u0142 \u0142adnie na akordeonie odwraca\u0142 do \u015bciany i bi\u0142, kopa\u0142 bez \u017cadnej lito\u015bci. Ojca bi\u0142 pi\u0119\u015bci\u0105 po twarzy, a\u017c zatoczy\u0142 si\u0119 na \u015bcian\u0119, r\u00f3wnie\u017c popycha\u0142 i kopa\u0142 (…).<\/p>\n

O godzinie 22.00, 13 stycznia 1943 r., \u017candarmi z Karnej Ekspedycji rozstrzelali wym\u0119czonych i zbitych moich rodzic\u00f3w i brata na podw\u00f3rku, za ratownictwo \u017byd\u00f3w w Polsce. Mnie zostawili jako ma\u0142oletni\u0105, ale c\u00f3\u017c z takiego \u017cycia, kiedy odebrali mi zdrowie i ch\u0119\u0107 do \u017cycia\u201d (IPN, GK, sygn. P. 1896, s. 260-262. Cyt. za: E. Kop\u00f3wka, ks. P. Rytel-Andrianik, Dam im imi\u0119 na wieki (Iz 56,5). Polacy z okolic Treblinki ratuj\u0105cy \u017byd\u00f3w <\/em>(Biblioteka Drohiczy\u0144ska VII; Dohiczyn-Oxford, 2011) s. 183-184).<\/p>\n

Inny \u015bwiadek tego wydarzenia, Franciszek Rutkowski, w li\u015bcie z 14 marca 1979 r. skierowanym do G\u0142\u00f3wnej Komisji Badania Zbrodni Hitlerowskich w Polsce, zezna\u0142: \u201eOdnios\u0142em mleko do mleczarni, gdzie zosta\u0142em poinformowany, \u017ce gestapowcy zastrzelili Lubkiewicza \u2013 piekarza, jego \u017con\u0119 i syna za to, \u017ce sprzedawa\u0142 dla \u017byd\u00f3w chleb. \u017bydzi w tym czasie ukrywali si\u0119 w pobliskim lesie pod Sadownem, by\u0142 to powiat Soko\u0142\u00f3w Podlaski, i codziennie (jak p\u00f3\u017aniej sprawdzi\u0142em) byli zaopatrywani w chleb przez w\/w piekarza. Wzi\u0105\u0142em w r\u0119k\u0119 konew z mlekiem i poszed\u0142em obejrze\u0107 to miejsce, gdzie le\u017celi zabici Lubkiewicze. Strach przed gestapowcami by\u0142 tak wielki, \u017ce na drodze, kt\u00f3r\u0105 szed\u0142em, nie spotka\u0142em ludzi. A by\u0142a to godzina oko\u0142o dziesi\u0105ta rano.<\/p>\n

\u017bona Lubkiewicza le\u017ca\u0142a za drewnianym p\u0142otem. By\u0142a w br\u0105zowych \u015bniegowcach, syn Lubkiewicza le\u017ca\u0142 pod p\u0142otem. Widzia\u0142em tak\u017ce samego piekarza Lubkiewicza, lecz ju\u017c dzisiaj nie pami\u0119tam, w jakim miejscu le\u017ca\u0142. Ja sam si\u0119 ukrywa\u0142em przed okupantem i mieszka\u0142em w tym czasie w S\u00f3jk\u00f3wku, gm. Sadowne. U mnie mieszka\u0142o dwoje \u017byd\u00f3w, lecz gdy si\u0119 dowiedzieli o tym wypadku, to poszli na Wsch\u00f3d. Byli to m\u0142odzi ludzie, \u017byd i \u017byd\u00f3wka\u201d (IPN, Oddzia\u0142owa Komisja \u015acigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu w Lublinie, sygn. S.67\/01\/Zn; A. Firewicz, Sadowne i okolice wczoraj i dzi\u015b<\/em>, s. 87-88. Cyt. za: E. Kop\u00f3wka, ks. P. Rytel-Andrianik, Dam im imi\u0119 na wieki (Iz 56,5)<\/em>,s. 184-185).<\/p>\n

Po bestialskim zamordowaniu rodziny Lubkiewicz\u00f3w Niemcy zakazali wzi\u0119cia cia\u0142 przez najbli\u017cszy dzie\u0144, aby mieszka\u0144cy zobaczyli jaka kara grozi ka\u017cdemu nawet za podanie chleba \u017bydom. Przynios\u0142o to cz\u0119\u015bciowy skutek. Jak s\u0142yszeli\u015bmy przed chwil\u0105, czasem sami \u017bydzi opuszczali okolice. Zdarzy\u0142o si\u0119 te\u017c, \u017ce gdy zakopywano cia\u0142a Lubkiewicz\u00f3w, kto\u015b ze strachu przed \u015bmierci\u0105 przyprowadzi\u0142 na to miejsce ma\u0142e dziecko \u017cydowskie. Jeden z Niemc\u00f3w zastrzeli\u0142 je na miejscu, a cia\u0142o zakopano razem z Lubkiewiczami przy ich domu. Po pewnym czasie Lubkiewicz\u00f3w exhumowano na cmentarz parafialny. Nie wiadomo za\u015b co sta\u0142o si\u0119 z cia\u0142em tego dziecka \u017cydowskiego, mo\u017cna przypuszcza\u0107, \u017ce razem zosta\u0142o exhumowane. W 1997 r. Lubkiewiczowie zostali uhonorowani najwy\u017cszym odznaczeniem Izraela \u2013 medalem \u2013 Sprawiedliwi w\u015br\u00f3d Narod\u00f3w \u015awiata.<\/p>\n

Tragiczna \u015bmier\u0107 mieszka\u0144c\u00f3w Sadownego nie odstraszy\u0142a jednak innych os\u00f3b od niesienia pomocy ludno\u015bci \u017cydowskiej, cho\u0107 za to r\u00f3wnie\u017c poniesiono najwy\u017csz\u0105 cen\u0119. W miejscowo\u015bci P\u0142atkownica Lucyna W\u0142adys\u0142awa Radziejowska, wraz ze swoj\u0105 c\u00f3rk\u0105 Ann\u0105 Danut\u0105 ukrywa\u0142y \u017byd\u00f3wk\u0119 z Warszawy wraz z jej pi\u0119tnastoletnim synem. W lipcu 1943 r. Niemcy aresztowali Radziejowsk\u0105 i osadzili w wi\u0119zieniu w Soko\u0142owie Podlaskim, a nast\u0119pnie na Pawiaku w Warszawie. Dnia 5 pa\u017adziernika 1943 r. zes\u0142ano j\u0105 do obozu koncentracyjnego w Auschwitz, gdzie nosi\u0142a numer obozowy 64478. Tam zmar\u0142a z wycie\u0144czenia 20 marca 1944 roku. Ukrywani za\u015b \u017bydzi zostali zamordowani.<\/p>\n

W tym miejscu trzeba te\u017c wspomnie\u0107, i\u017c\u00a0 w dniach 4 i 5 marca 1943 r. obok szko\u0142y przy granicy wiosek Grabiny i Zarzetka zamordowano 10 oso\u0301b za pomoc Z\u0307ydom i partyzantom (E. Kop\u00f3wka, ks. P. Rytel-Andrianik, Dam im imi\u0119 na wieki (Iz 56,5)<\/em>,s. 146-147). Wed\u0142ug r\u00f3\u017cnych z\u0301ro\u0301de\u0142, mia\u0142 zadenuncjowa\u0107 je Z\u0307yd nazywaja\u0328cy sie\u0328 Rubin, kt\u00f3ry wcze\u015bniej by\u0142 w organizacji podziemnej. Ofiarami byli:<\/p>\n

Stanis\u0142aw Bala, lat 30<\/p>\n

Stefan C\u0301wiek, lat 24<\/p>\n

Jan Kalbarczyk, lat 45<\/p>\n

Stanis\u0142aw Kobylin\u0301ski, lat 38<\/p>\n

Czes\u0142aw Kowalczyk, lat 30<\/p>\n

Jadwiga Genowefa Kozio\u0142, lat 17<\/p>\n

Jo\u0301zef Les\u0301niewski, lat 40<\/p>\n

Marcjanna Wierzbicka, lat 52<\/p>\n

Zygmunt Szatkowski, lat 30<\/p>\n

Stefan Tadeusz Zadro\u017cny, lat 21.<\/p>\n

Ponadto Wiktor C\u0301wiek i Bronis\u0142aw Wysocki zostali zabrani do Treblinki I sk\u0105d ju\u017c nie wr\u00f3cili. Przy okazji warto pami\u0119ta\u0107, i\u017c z najnowszych bada\u0144 wynika, \u017ce na terenie powiatu soko\u0142owsko-w\u0119growskiego na terenie kt\u00f3rego by\u0142a Treblinka zamordowano 35 os\u00f3b za pomoc ludno\u015bci \u017cydowskiej (Ks. P. Rytel-Andrianik, \u201ePolacy z okolic Treblinki zamordowani za pomoc \u017bydom\u201d, w: E. Kop\u00f3wka (red.), Co wiemy o Treblince? <\/em>Stan bada\u0144. What Do We Know About Treblinka? The Current State of Research<\/em> (Siedlce 2013), 167-177; Kwestionariusze nt. Polak\u00f3w Ratuj\u0105cych \u017byd\u00f3w do Kaplicy Pami\u0119ci w Toruniu).<\/p>\n

2. Sprawiedliwi w\u015br\u00f3d Narod\u00f3w \u015awiata.<\/strong><\/em><\/p>\n

Ku zaskoczeniu wielu os\u00f3b, okazuje si\u0119, \u017ce na terenie powiatu soko\u0142owsko-w\u0119growskiego jaki istnia\u0142 podczas II wojny \u015bwiatowej jest prawdopodobnie najwi\u0119kszy procent w Polsce Sprawiedliwych w\u015br\u00f3d Narod\u00f3w \u015awiata w przeliczeniu na liczb\u0119 mieszka\u0144c\u00f3w. Obecnie jest to ju\u017c prawie 100 os\u00f3b. W tym gronie znajduj\u0105 si\u0119 Lubkiewiczowie, o czym wcze\u015bniej by\u0142a mowa oraz Jadwiga Stankiewicz-J\u00f3\u017awiak z Morzyczyna i Janina Puszet (z d. Piechowska) z Sok\u00f3\u0142ki.<\/p>\n

Jadwiga Stankiewicz-J\u00f3\u017awik w czasie okupacji pracowa\u0142a jako pomoc domowa w rodzinie Marii i Edwarda Teskich na ul. Noakoskiego w Warszawie (Por. Ks. P. Rytel-Andrianik, Sanktuarium i parafia Tr\u00f3jcy Przenaj\u015bwi\u0119tszej i \u015bw. Anny w Prostyni<\/em>, s. 732-733). W tym czasie Stanley i Ida Muszy\u0144scy oraz matka Idy \u2013 Lea Lew znale\u017ali schronienie u zaprzyja\u017anionej rodziny Teskich po swej ucieczce z getta w Mi\u0119dzyrzecu Podlaskim. Dnia 31 grudnia 1943 r. Gestapo zrobi\u0142o rewizj\u0119 domu Teskich, kt\u00f3r\u0105 podejrzewano o wsp\u00f3\u0142prac\u0119 z podziemiem. W czasie rewizji Jadwiga wyprowadzi\u0142a Muszy\u0144skich tylnym wyj\u015bciem, starsz\u0105 za\u015b Le\u0119 zawin\u0119\u0142a w po\u015bciel i wcisn\u0119\u0142a do \u0142\u00f3\u017cka. Niemcy widz\u0105c dok\u0142adnie u\u0142o\u017con\u0105 po\u015bciel nie sprawdzali jej dok\u0142adnie. W przeciwnym razie przeszukanie sko\u0144czy\u0142oby si\u0119 tragicznie.<\/p>\n

Irena pomog\u0142a tak\u017ce 10 letniemu \u017cydowskiemu dziecku Januszowi Konowi w bardzo inteligentny spos\u00f3b. Posz\u0142a do kancelarii parafialnej do Sadownego i poprosi\u0142a metryk\u0119 chrztu swego brata, kt\u00f3ry wcze\u015bniej zmar\u0142, a kt\u00f3ra by\u0142a nowym dokumentem to\u017csamo\u015bci dla \u017cydowskiego dziecka.\u00a0 Gdyby Niemcy chcieli sprawdzi\u0107, czy taka osoba rzeczywi\u015bcie istnieje \u2013 co de facto \u2013 niejednokrotnie robili, to w aktach parafialnych taka osoba jest zapisana. W ten spos\u00f3b Janusz Kon prze\u017cy\u0142 wojn\u0119 podobnie jak i rodzina Muszy\u0144skich.<\/p>\n

Interesuj\u0105ca jest r\u00f3wnie\u017c historia Janiny Pusztet, kt\u00f3ra przez ok. 2 lata ukrywa\u0142a w Warszawie i w Sok\u00f3\u0142ce \u017byd\u00f3wk\u0119 o spolszczonym imieniu Joanna (E. Kop\u00f3wka, ks. P. Rytel-Andrianik, Dam im imi\u0119 na wieki (Iz 56,5)<\/em>,s. 106). Sytuacja by\u0142a o tyle trudna, \u017ce m\u0105\u017c Janiny Pusztet by\u0142 w tym czasie w wojsku, wi\u0119c nie mog\u0142a liczy\u0107 na jego wsparcie, cho\u0107 m\u0105\u017c o wszystkim wiedzia\u0142 i si\u0119 na to zgodzi\u0142. Po wojnie Janina wraz z synem i uratowan\u0105 Joann\u0105 do\u0142\u0105czy\u0142a do m\u0119\u017ca, kt\u00f3ry by\u0142 w tym czasie we W\u0142oszech. Pusztetowie adoptowali \u017bydowsk\u0105 dziewczynk\u0119, kt\u00f3rej rodzina zgin\u0119\u0142a w Holokau\u015bcie, i razem osiedlili si\u0119 w Anglii. Janina Pusztet za\u015b zosta\u0142a odznaczona medalem Sprawiedliwych w\u015br\u00f3d Narod\u00f3w \u015awiata w 1996 r.<\/p>\n

3. Pomagaj\u0105cy z nara\u017ceniem \u017cycia.<\/strong><\/em><\/p>\n

Dok\u0142adnie nie wiadomo i nigdy nie b\u0119dzie wiadomo ile os\u00f3b z Sadownego i okolic pomaga\u0142o ludno\u015bci \u017cydowskiej, a nie zosta\u0142o zamordowanych lub odznaczonych medalem za tak\u0105 pomoc ze wzgl\u0119du na warunki konspiracyjne jakie w\u00f3wczas panowa\u0142y. Ponadto wielu ze \u015bwiadk\u00f3w tej pomocy ju\u017c nie \u017cyje. W tym miejscu mo\u017cna przytoczy\u0107 chocia\u017cby dwie relacje. Jedna ze strony \u017cydowskiej a druga ze strony polskiej.<\/p>\n

David Lieberman z Cz\u0119stochowy uciek\u0142 z obozu w Treblince po jedenastu dniach wycinaj\u0105c w ogrodzeniu dziur\u0119 skradzionymi obc\u0119gami. Wraz ze swoim towarzyszem ucieczki w\u0119drowali ca\u0142\u0105 noc. Zatrzymali si\u0119 na polu, gdzie spotkali kobiet\u0119, kt\u00f3ra poradzi\u0142a im, aby poszli dalej z powodu Niemc\u00f3w rekwiruj\u0105cych w okolicy mleko i jajka. Tak wspomina to David Liberman: \u201eKobieta by\u0142a dla mnie bardzo przyjazna. Sz\u0142a z nami prawie przez godzin\u0119, \u017ceby pokaza\u0107 nam drog\u0119, gdzie nie by\u0142o \u017co\u0142nierzy. By\u0142a bardzo mi\u0142a. Sz\u0142a z ma\u0142ym dzieckiem na plecach, potem nas zostawi\u0142a, wzi\u0119\u0142a sw\u00f3j krzy\u017cyk i pomodli\u0142a si\u0119. B\u00f3g b\u0119dzie z wami \u2013 powiedzia\u0142a, a my poszli\u015bmy dalej (…). Powiedzieli\u015bmy gospodarzowi, \u017ce chcemy dotrze\u0107 do stacji kolejowej. Odpowiedzia\u0142, \u017ce nas zaprowadzi. Otworzy\u0142 stodo\u0142\u0119. Ostrzeg\u0142: Jak wejdzie tu SS, to sami weszli\u015bcie. Nie mam z tym nic wsp\u00f3lnego. Zacz\u0105\u0142 is\u0301c\u0301, a my poszli\u015bmy za nim. W ko\u0144cu dotarli\u015bmy do ma\u0142ej wioski, kt\u00f3ra nazywa\u0142a si\u0119 Sadowne\u201d\u00a0(USHMM, David Liberman, sygn. RG 50.030*0132 [10 VII 1990].<\/p>\n

Druga relacja, tym razem ze strony Polskiej, zosta\u0142a z\u0142o\u017cona w odpowiedzi na Apel Radia Maryja, aby zg\u0142asza\u0107 \u015bwiadectwa nt. Polak\u00f3w ratuj\u0105cych \u017byd\u00f3w. Nazwiska za\u015b os\u00f3b ratuj\u0105cych zostan\u0105 umieszczone w Kaplicy Pami\u0119ci w Toruniu. Do tej pory zg\u0142oszono ok. 40 000 nazwisk, w tym jest relacja z Gminy Sadowne, a dok\u0142adnie z miejscowo\u015bci Sadole\u015b. Tam Drozd Wincenty i Waleria oraz c\u00f3rka Walerii – Jadwiga Szymanik nie odm\u00f3wili pomocy osobom w potrzebie o czym zeznaje c\u00f3rka Jadwigi Szymanik \u2013 Teresa Ogonowska. Na pocz\u0105tku Jadwiga Szymanik zosta\u0142a poproszona przez pewn\u0105 osob\u0119 \u017cydowskiego pochodzenia o wysy\u0142anie paczek ze swojego adresu do jego \u017cony, poniewa\u017c on tego nie m\u00f3g\u0142 zrobi\u0107. Tak trwa\u0142o do\u015b\u0107 d\u0142ugo, a potem s\u0142uch zagin\u0105\u0142 po tym m\u0119\u017cczy\u017anie, ale ocala\u0142a \u017cona, kt\u00f3ra maj\u0105c adres odszuka\u0142a po wojnie Jadwig\u0119, ta za\u015b nie wiedzia\u0142a co sta\u0142o si\u0119 z jej m\u0119\u017cem i dwuletnim dzieckiem. Innym razem do domu rodziny Drozd przybieg\u0142a \u017byd\u00f3wka ze sw\u0105 postrzelon\u0105 w r\u0119k\u0119 c\u00f3rk\u0105 prosz\u0105c o ukrycie jej, bo Niemcy s\u0105 w trakcie ob\u0142awy. Tak to wspomina po latach p. Teresa Ogonowska: \u201e\u017byd\u00f3wka przylecia\u0142a tam do mojej mamy(\u2026), wiem, \u017ce mama m\u00f3wi\u0142a, \u017ce prosi\u0142a, b\u0142aga\u0142a \u017ceby to dziecko skry\u0107, a sama ju\u017c gdzie\u015b uciek\u0142a. Wi\u0119c mamusia (\u2026) opowiada\u0142a mi, \u017ce jako\u015b okr\u0119cili tam jej szmat\u0105 t\u0119 r\u0119k\u0119(\u2026) i w p\u0119k s\u0142omy w stodole j\u0105 zwi\u0105zali i postawili w tym p\u0119ku, \u017ce w razie jakby Niemcy wpadli(\u2026). I przesta\u0142a w tym p\u0119ku, ale w nocy ta \u017byd\u00f3wka po ni\u0105 przysz\u0142a i j\u0105 zabra\u0142a\u201d. Ponadto we wspomnieniach zachowa si\u0119 trzeci przyk\u0142ad pomocy tej samej rodziny: \u201e(\u2026) Na jesieni, to ju\u017c w listopadzie, koniec pa\u017adziernika (\u2026) \u017bydzi, z tej g\u00f3rki \u015bwierkowej, z tego lasku przychodzili i (\u2026) tam w oborze z krowami nocowali, w te li\u015bcie si\u0119 zagrzebywali, mieli cieplej. Ale jak si\u0119 troszeczk\u0119 zaczyna\u0142o szaro robi\u0107, to chy\u0142kiem uciekali do tego lasu, bo ka\u017cdy si\u0119 ba\u0142\u201d\u00a0(APR\u017b, Relacje, Teresa Ogonowska).<\/p>\n

Podobnych przyk\u0142ad\u00f3w jak dzi\u015b wspomniane by\u0142o znacznie wi\u0119cej. Pami\u0119\u0107 o wielu z nich zagin\u0119\u0142a bezpowrotnie poniewa\u017c nie zosta\u0142a utrwalona w formie nagrania lub opisu. Dzi\u0119ki p.\u00a0Teresie Ogonowskiej, kt\u00f3ra zadzwoni\u0142a i przekaza\u0142a informacje o swej rodzinie powy\u017cszy przyk\u0142ad ocala\u0142 i wszed\u0142 ju\u017c do bazy danych nt. Polak\u00f3w ratuj\u0105cych ludno\u015b\u0107 \u017cydowsk\u0105.<\/p>\n

Zako\u0144czenie<\/strong><\/em><\/p>\n

Jak widzimy, gmina Sadowne mo\u017ce poszczyci\u0107 si\u0119 bohaterami, kt\u00f3rzy z nara\u017ceniem \u017cycia ratowali \u017byd\u00f3w w czasie Holokaustu. Powy\u017csze przyk\u0142ady s\u0105 tylko cz\u0119\u015bci\u0105 tego co si\u0119 wtedy dzia\u0142o. Wielu bohater\u00f3w pozostaje do dzi\u015b nieznanych, dlatego na koniec tego referatu pragn\u0119 zwr\u00f3ci\u0107 si\u0119 z serdeczn\u0105 pro\u015bb\u0105 i apelem o przekazywanie informacji na ten temat do Kaplicy Pami\u0119ci, kt\u00f3ra jest budowana w Toruniu, gdzie zostan\u0105 umieszczone nazwiska Polak\u00f3w Ratuj\u0105cych \u017byd\u00f3w. Wystarczy zadzwoni\u0107 na numer 609 498 523, aby ocali\u0107 pami\u0119\u0107 o bohaterskich rodakach.<\/p>\n

Ponadto zach\u0119cam do zapoznania si\u0119 ze zdj\u0119ciami i relacjami kt\u00f3re s\u0105 na Facebooku pod adresem: Polacy ratuj\u0105cy \u017byd\u00f3w. Je\u015bli za\u015b kto\u015b jest zainteresowany poszerzeniem wiedzy na ten temat to polecam ksi\u0105\u017ck\u0119 jak\u0105 napisali\u015bmy z dr.\u00a0Edwardem Kop\u00f3wk\u0105, dyrektorem Muzeum w Treblince pt. Dam im imi\u0119 na wieki (Iz 56,5). Polacy z okolic Treblinki ratuj\u0105cy \u017byd\u00f3w<\/em>. Jest ona dost\u0119pna gratis do pobrania w wersji PDF ze strony muzeum w Treblince www.treblinka.bho.pl<\/a> lub ze strony www.polacyizydzi.com<\/a>.<\/p>\n

Ko\u0144cz\u0105c pragn\u0119 zacytowa\u0107 ks. Waleriana Maysztowicza, kt\u00f3ry powiedzia\u0142: \u201eGinie, zanika pami\u0119\u0107. A jest to pami\u0119\u0107 niezmiernie cenna. Jest to pami\u0119\u0107 o tych, kt\u00f3rzy \u017cyciem swoim i zgonem dawali \u015bwiadectwo Prawdzie\u201d.<\/p>\n

W\u0142a\u015bnie dla zachowania pami\u0119ci mo\u017ce warto utrwali\u0107 na sta\u0142e pami\u0119\u0107 o Polakach ratuj\u0105cych \u017byd\u00f3w w Sadownem i okolicach, aby pami\u0119\u0107 o tych naszych bohaterskich ziomkach przetrwa\u0142a na kolejne pokolenia.<\/p>\n

Dzi\u0119kuj\u0119 bardzo!<\/p>\n

Ks. Pawe\u0142 Rytel-Andrianik<\/strong><\/em><\/p>\n

Profesor Papieskiego Uniwersytetu \u015awi\u0119tego Krzy\u017ca w Rzymie<\/p>\n

Wyk\u0142adowca Wy\u017cszego Seminarium Duchownego w Drohiczynie<\/p>\n

Wyk\u0142adowca Wy\u017cszej Szko\u0142y Kultury Spo\u0142ecznej i Medialnej w Toruniu<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Zgodnie z wcze\u015bniejsz\u0105 zapowiedzi\u0105 publikujemy referat wyg\u0142oszony podczas sesji popularno- naukowej w ZSP w Sadownem.<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[5,85],"tags":[1009,1010,182],"class_list":["post-6668","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-newsy","category-zsp","tag-marek-renik-ks-pawel-rytel-andrianik","tag-polacy-z-sadownego-pomagajacy-zydom-w-czasie-ii-wojny-swiatowej","tag-zespol-szkol-ponadgimnazjalnych-w-sadownem"],"views":5561,"_links":{"self":[{"href":"http:\/\/info.sadowne.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/6668","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"http:\/\/info.sadowne.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"http:\/\/info.sadowne.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"http:\/\/info.sadowne.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"http:\/\/info.sadowne.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=6668"}],"version-history":[{"count":3,"href":"http:\/\/info.sadowne.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/6668\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":6674,"href":"http:\/\/info.sadowne.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/6668\/revisions\/6674"}],"wp:attachment":[{"href":"http:\/\/info.sadowne.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=6668"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"http:\/\/info.sadowne.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=6668"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"http:\/\/info.sadowne.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=6668"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}