{"id":3573,"date":"2013-11-09T17:03:24","date_gmt":"2013-11-09T16:03:24","guid":{"rendered":"http:\/\/www.infosadowne.boo.pl\/?p=3573"},"modified":"2017-02-07T11:46:04","modified_gmt":"2017-02-07T10:46:04","slug":"historia-sadownego","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/info.sadowne.pl\/?p=3573","title":{"rendered":"Historia Sadownego"},"content":{"rendered":"

\"\"Aby odszuka\u0107 pocz\u0105tek regionu sadowie\u0144skiego i wsi istniej\u0105cych na jego terenie, nale\u017cy cofn\u0105\u0107 si\u0119 do wieku XV, a nawet wcze\u015bniej. Istnieje du\u017ce prawdopodobie\u0144stwo, \u017ce niekt\u00f3re wsie tego regionu istnia\u0142y ju\u017c wtedy, gdy W\u0142adys\u0142aw \u0141okietek bi\u0142 si\u0119 pod P\u0142owcami z Krzy\u017cakami (1331 r.). Chocia\u017c jeszcze zapiski w dokumentach dotycz\u0105ce pobliskich wsi pochodz\u0105 z ko\u0144cowych lat panowania W\u0142adys\u0142awa Jagie\u0142\u0142y (tj. z pierwszej po\u0142owy XV w.), to musia\u0142y istnie\u0107 jeszcze wcze\u015bniejsze notatki, gdy\u017c pewne jest, \u017ce niekt\u00f3re wioski istnia\u0142y ju\u017c w czasie walki W\u0142adys\u0142awa Jagie\u0142\u0142y z Krzy\u017cakami pod Grunwaldem w 1410 r.<\/strong><\/p>\n

Jak ca\u0142y obszar w wid\u0142ach Bugu i Liwca, tak\u017ce region sadowie\u0144ski by\u0142 pokryty pasmem nieprzerwanym pierwotnych bor\u00f3w.<\/strong> Dogodne warunki do osadnictwa znajdowali nasi przodkowie przede wszystkim w pasie nadbrze\u017cnym, dlatego najstarsze wsie na naszym terenie to: Ra\u017cny i Morzyczyn. Z pasa nadbrze\u017cnego osadnicy przenikali w g\u0142\u0105b puszczy tworz\u0105c szereg wsi. Najpierw w po\u0142udniowej cz\u0119\u015bci naszego terenu, w tym do powstania Sadownego. Powsta\u0142o ono w 1514 roku. By\u0142a to umowa z w\u00f3jtem tej wsi podpisana na dwadzie\u015bcia lat, p\u00f3\u017aniej najprawdopodobniej przed\u0142u\u017cona.<\/p>\n

W 1527 roku Sadowne liczy\u0142o 115 mieszka\u0144c\u00f3w, w 1564 r. by\u0142o ju\u017c 225 mieszka\u0144c\u00f3w, by po wybuchu epidemii morowego powietrza w 1583 roku, liczba os\u00f3b zamieszka\u0142ych w Sadownem spad\u0142a do 80 os\u00f3b.<\/strong> Nie by\u0142a to jedyna epidemia kt\u00f3ra nawiedzi\u0142a Sadowne i okolice. Kolejne mia\u0142y miejsce w latach 1657-1663, 1681-1685 oraz 1706-1709. Dopiero pod koniec XVIII w. zaludnienie regionu sadowie\u0144skiego zacz\u0119\u0142o wyra\u017anie wzrasta\u0107. Proboszcz parafii Sadowne ks. S. Ob\u0142oza zapisa\u0142 w swojej kronice parafialnej w oparciu o nieistniej\u0105ce ju\u017c dzi\u015b akta ko\u015bcielne, \u017ce oko\u0142o 1680 roku kapitu\u0142a sprowadza\u0142a na teren swoich d\u00f3br nowych osadnik\u00f3w do karczowania zaro\u015bli i las\u00f3w. Tak mi\u0119dzy innymi powstawa\u0142o nowe osadnictwo. Z ka\u017cdym rokiem powstawa\u0142y nowe wsie i osady. Od 1758 r. pojawi\u0142a si\u0119 w ksi\u0119dze chrzt\u00f3w Ku\u017anica, nazwana najpierw Kowalewskiem.<\/p>\n

W 1797 r. po III rozbiorze Polski region sadowie\u0144ski dosta\u0142 si\u0119 pod panowanie Austrii, za\u015b tereny za Bugiem by\u0142y pod panowaniem Prus.<\/strong> Stan ten utrzyma\u0142 si\u0119 do 1807 r. kiedy to cesarz francuski Napoleon prowadz\u0105c wojn\u0119 z Prusami i Rosj\u0105, dotar\u0142 na ziemie polskie. W 1809 r. rozpocz\u0119\u0142a si\u0119 wojna Napoleona i Ksi\u0119stwa Warszawskiego z Austri\u0105. Po zwyci\u0119stwie region sadowie\u0144ski zosta\u0142 uwolniony spod jej panowania. Mieszka\u0144cy regionu sadowie\u0144skiego zaznali wi\u0119c w bardzo kr\u00f3tkim czasie kilka kolejno zmieniaj\u0105cych si\u0119 rz\u0105d\u00f3w: od 1795 do 1809 r. rz\u0105d\u00f3w austriackich, od 1809 do 1812 r. rz\u0105d\u00f3w Ksi\u0119stwa Warszawskiego, w latach 1813 i 1814 tymczasowego zarz\u0105du pod nadzorem rosyjskim, wreszcie od 1815 r. – rz\u0105d\u00f3w Kr\u00f3lestwa Polskiego.<\/p>\n

Od roku 1821 region sadowie\u0144ski nale\u017ca\u0142 do posiad\u0142o\u015bci Stanis\u0142awa Zamoyskiego, kt\u00f3ry w 1824 r. odst\u0105pi\u0142 swe dobra synowi Andrzejowi Zamoyskiemu.<\/strong> Nowy w\u0142a\u015bciciel chcia\u0142 zas\u0142yn\u0105\u0107 z post\u0119powych sposob\u00f3w gospodarowania, dlatego w tym celu \u015bci\u0105ga\u0142 Niemc\u00f3w kolonist\u00f3w, kt\u00f3rzy karczowali i osuszali niezagospodarowane jeszcze lasy i mokrad\u0142a w p\u00f3\u0142nocnej cz\u0119\u015bci regionu sadowie\u0144skiego. Ju\u017c od roku 1829 Niemcy zacz\u0119li licznie przybywa\u0107 i zagospodarowywa\u0107 si\u0119 na sta\u0142e, tworz\u0105c nowe wsie i osady. W tych latach zosta\u0142a sporz\u0105dzona przez kartograf\u00f3w dla potrzeb Kwatermistrzostwa Sztabu Generalnego Wojsk Polskich mapa, kt\u00f3ra dok\u0142adnie i wiernie przedstawia zagospodarowane obszary.<\/p>\n

Koloni\u015bci niemieccy byli wyznania ewangelickiego.<\/strong> Pocz\u0105tkowo nale\u017celi do parafii ewangelickiej w W\u0119growie, p\u00f3\u017aniej jednak dosz\u0142o do antagonizm\u00f3w mi\u0119dzy nimi, a tamtejszym zarz\u0105dem gminy wyznaniowej. Zbudowali w\u00f3wczas w P\u0142atkownicy w\u0142asny ko\u015bci\u00f3\u0142 (by\u0142a to Kircha Ewangelicka). Utrzymywali oni te\u017c domy modlitwy po\u0142\u0105czone z izbami szkolnymi. W XIX w. Na terenie Sadownego coraz liczniej pojawiali si\u0119 \u017bydzi. Ju\u017c w 1810 r. po wizytacji Ko\u015bcio\u0142a w Sadownem przez biskupa Skarszewskiego, podano, \u017ce w parafii mieszka\u0142o 74 \u017byd\u00f3w. W 1823 r. by\u0142o 18 rodzin \u017cydowskich. Po 1864, kiedy w\u0142adze carskie wyda\u0142y zakaz pobytu \u017byd\u00f3w na gruntach ch\u0142opskich, przenie\u015bli si\u0119 oni do Sadownego. Trudnili si\u0119 handlem i rzemios\u0142em. Ludno\u015b\u0107 niemiecka opu\u015bci\u0142a region sadowie\u0144ski w czasie ostatniej wojny \u015bwiatowej, przesiedlona przez w\u0142adze hitlerowskie w grudniu 1939r., a \u017bydzi zostali ca\u0142kowicie zg\u0142adzeni w pobliskiej Treblince.<\/p>\n

W 1864 r. rz\u0105d cesarski uw\u0142aszcza wszystkich w\u0142o\u015bcian.<\/strong> Wszyscy, kt\u00f3rzy u\u017cywali ziemi\u0119 za tak zwan\u0105 pa\u0144szczyzn\u0119, teraz otrzymali te ziemie na w\u0142asno\u015b\u0107, bez obowi\u0105zku komukolwiek i czymkolwiek sp\u0142aca\u0107. W\u0142o\u015bcianie w P\u0142atkownicy i w Sadownem wystawili pomnik wdzi\u0119czno\u015bci za uw\u0142aszczenie z takimi tablicami metalowymi: „Na pami\u0105tk\u0119 uw\u0142aszczenia w\u0142o\u015bcian dnia 14 lutego\/2 marca 1864 r. w\u0142o\u015bcianie gminy P\u0142atkownica Bogu na chwa\u0142\u0119 Monarsze Aleksandrowi II na szczer\u0105 pami\u0105tk\u0119 ten pomnik wynie\u015bli dnia 19 lutego\/2 marca 1867 r.” P\u00f3\u017aniej pod koniec I wojny \u015bwiatowej tablice pousuwano i pomnik przerobiono: w Sadownem na pomnik Ko\u015bciuszki z napisem: „Tadeuszowi Ko\u015bciuszce w setn\u0105 rocznic\u0119 1817 – 1917 Rodacy”. Pomnik ten stoi na dawnym miejscu.<\/p>\n

W XIX w. mia\u0142y r\u00f3wnie\u017c miejsce dwa wa\u017cne dla Sadownego wydarzenia gospodarcze, mianowicie: w 1891 r. budowa linii kolejowej Warszawa-Petersburg oraz szosy Ostr\u00f3w Maz. – Mi\u0144sk Maz.<\/strong> Linia kolejowa, szosa \u0142\u0105cz\u0105ca wiele osad i wsi oraz wprowadzenie samorz\u0105du i podzia\u0142u na gminy w znacznej mierze przyczyni\u0142o si\u0119 do rozwoju gospodarczego i kulturalnego regionu.<\/p>\n

Wybuch wojny w 1914 r. spowodowa\u0142 w rejonie sadowie\u0144skim wiele zniszcze\u0144.<\/strong> Podpalone zosta\u0142y i cz\u0119\u015bciowo zniszczone niekt\u00f3re wsie, uleg\u0142 zniszczeniu tor kolejowy, spalono budynek stacyjny, podpalone zosta\u0142y mosty, znajduj\u0105ce si\u0119 na szosie mi\u0119dzy Sadownem a Brokiem. Okupacje niemiecka zaznaczy\u0142a si\u0119 g\u0142\u00f3wnie wyzyskiem gospodarczym. Wie\u015b zosta\u0142a obci\u0105\u017cona obowi\u0105zkiem dostarczania zbo\u017ca, kartofli, zwierz\u0105t rze\u017anych i koni. Ten stan rzeczy trwa\u0142 a\u017c do wyzwolenia. Najwa\u017cniejszym zadaniem gospodarczym po odzyskaniu niepodleg\u0142o\u015bci by\u0142a likwidacja reszty zniszcze\u0144 wojennych oraz odbudowa gospodarki rolnej. Po przezwyci\u0119\u017ceniu pierwszych trudno\u015bci gospodarka zacz\u0119\u0142a si\u0119 rozwija\u0107 pomy\u015blnie do 1929 r. kiedy to w\u0142a\u015bnie og\u00f3lny kryzys gospodarczy kraju zaci\u0105\u017cy\u0142 r\u00f3wnie\u017c na \u017cyciu regionu sadowie\u0144skiego. Wie\u015b d\u017awiga\u0142a si\u0119 z niego a\u017c do 1939 r.<\/p>\n

We wrze\u015bniu 1939 r. nadszed\u0142 czas pr\u00f3by, w kt\u00f3rej spo\u0142ecze\u0144stwo sadowie\u0144skie mia\u0142o wykaza\u0107 sw\u00f3j charakter i postaw\u0119 patriotyczn\u0105.<\/strong> Egzamin ten \u015brodowisko nasze zda\u0142o ca\u0142kowicie. Ju\u017c w pierwszych dniach wojny, nazajutrz po wkroczeniu wojsk niemieckich na teren gminy, pad\u0142y strza\u0142y do bezbronnych i niewinnych ludzi: kilkadziesi\u0105t os\u00f3b zgin\u0119\u0142o tylko dlatego, \u017ce byli Polakami. Po masakrze w Grabinach, 9 wrze\u015bnia 1939 r. nast\u0105pi\u0142y dalsze akty terroru. Ofiarami ich by\u0142a m\u0142odzie\u017c i starsi, kobiety i m\u0119\u017cczy\u017ani – za pomoc \u017co\u0142nierzom radzieckim, zbieg\u0142ym z obozu je\u0144c\u00f3w wojennych w Ostr\u00f3wku, za udzia\u0142 w oporze i konspiracji, za pomoc ukrywaj\u0105cym si\u0119 \u017bydom, za udzia\u0142 w partyzantce, itp. W marcu 1943 r. po przeprowadzeniu ob\u0142awy w p\u00f3\u0142nocnej cz\u0119\u015bci gromady i sprowadzeniu do szko\u0142y w Grabinach wybranych mieszka\u0144c\u00f3w paru wsi, hitlerowcy zamordowali 10 uprzednio skatowanych os\u00f3b ko\u0144cu maja 1944 r. tajna ekspedycja niemiecka zjecha\u0142a do Wilczog\u0105b. Za podj\u0119cie zrzutu broni na polach wsi grupa podejrzanych akowc\u00f3w zosta\u0142a zmasakrowana w miejscowej remizie stra\u017cackiej i wywieziona do oboz\u00f3w. Niekt\u00f3rzy spo\u015br\u00f3d nich zmarli ju\u017c w drodze. Sporz\u0105dzone przez w\u00f3jta gminy w lutym 1946 r. zestawienie podaje, \u017ce w wyniku dzia\u0142a\u0144 wojennych na naszym terenie \u017cycie utraci\u0142o 216 os\u00f3b. Z tej liczby 85 os\u00f3b zgin\u0119\u0142o podczas dzia\u0142a\u0144 wojennych, 109 – zosta\u0142o zamordowanych, pozosta\u0142a cz\u0119\u015b\u0107 zgin\u0119\u0142a w obozach koncentracyjnych, w wi\u0119zieniach, z powod\u00f3w ran i chor\u00f3b, czy te\u017c zosta\u0142a wywieziona w nieznanym kierunku. Poza tym 43 osoby dozna\u0142y ci\u0119\u017ckich uszkodze\u0144 cia\u0142a. Na przymusowe roboty do Rzeszy wywieziono 465 os\u00f3b – liczba najwy\u017csza w powiecie w\u0119growskim. Dane powy\u017csze nie obejmuj\u0105 kilkuset \u017byd\u00f3w sadowie\u0144skich. Wszyscy oni zostali zamordowani po uprzednim przesiedlenia do getta w Stoczku. Ponadto w regionie sadowie\u0144skim hitlerowcy dokonali licznych morderstw \u017byd\u00f3w, kt\u00f3rym uda\u0142o si\u0119 zbiec z transport\u00f3w kolejowych do Treblinki. Spo\u0142ecze\u0144stwo gminy Sadowne ucierpia\u0142o powa\u017cnie tak\u017ce pod wzgl\u0119dem ekonomicznym. Trudne s\u0105 do wycenienia straty spowodowane kontyngentami i darmow\u0105 prac\u0105 na rzecz okupanta. Ponad to wojska radzieckie i niemieckie dokonywa\u0142y rabunk\u00f3w wszelkiego rodzaju mienia, przede wszystkim dobytku \u017cywego, koni, byd\u0142a, nierogacizny, drobiu, itp. W celu wzajemnego utrudniania sobie po\u015bcig\u00f3w i dzia\u0142a\u0144 wojennych, wrogie sobie wojska niszczy\u0142y linie komunikacyjne, rujnowali i palili mosty, wysadzali tory kolejowe na ca\u0142ej ich d\u0142ugo\u015bci. Zniszczono wszystkie budynki i urz\u0105dzenia na stacji Sadowne, wypalono wreszcie wiele wsi. Ofiar\u0105 niemieckich i radzieckich podpalaczy pad\u0142y: Ko\u0142odzi\u0105\u017c, Zieleniec, Sadowne, Ra\u017cny i Wilczog\u0119by. Og\u00f3\u0142em sp\u0142on\u0119\u0142y lub zosta\u0142y zrujnowane na terenie gminy Sadowne 322 zagrody. Terroryzowany i rujnowany ekonomicznie region sadowie\u0144ski wyzwolony zosta\u0142 w sierpniu 1944 r. Czeka\u0142 go d\u0142ugi i mozolny okres odbudowy.<\/p>\n

\u0179r\u00f3d\u0142o:<\/strong> www.sadowne.pl<\/a><\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Aby odszuka\u0107 pocz\u0105tek regionu sadowie\u0144skiego i wsi istniej\u0105cych na jego terenie, nale\u017cy cofn\u0105\u0107 si\u0119 do wieku XV, a nawet wcze\u015bniej.<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[31],"tags":[101,25],"class_list":["post-3573","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-historia-gminy","tag-historia-gminy-sadowne","tag-sadowne"],"views":3272,"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/info.sadowne.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/3573","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/info.sadowne.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/info.sadowne.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/info.sadowne.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/info.sadowne.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=3573"}],"version-history":[{"count":4,"href":"https:\/\/info.sadowne.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/3573\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":14793,"href":"https:\/\/info.sadowne.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/3573\/revisions\/14793"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/info.sadowne.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=3573"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/info.sadowne.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=3573"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/info.sadowne.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=3573"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}