{"id":5887,"date":"2014-07-26T06:55:51","date_gmt":"2014-07-26T04:55:51","guid":{"rendered":"http:\/\/www.infosadowne.boo.pl\/?p=5887"},"modified":"2014-07-26T06:55:51","modified_gmt":"2014-07-26T04:55:51","slug":"nazewnictwo-gwarowe","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/info.sadowne.pl\/?p=5887","title":{"rendered":"NAZEWNICTWO GWAROWE"},"content":{"rendered":"

\"ES.\"Buduj\u0105c o\u015bwiat\u0119 i kultur\u0119 nowoczesn\u0105, musimy jednocze\u015bnie pami\u0119ta\u0107 o szacunku dla przesz\u0142o\u015bci. <\/strong><\/p>\n

ROZDZIA\u0141 V<\/strong><\/p>\n

NAZEWNICTWO GWAROWE REGIONU SADOWIE\u0143SKIEGO<\/strong><\/p>\n

Ziemia nasza, podobnie jak inne regiony kraju, obfituje w swoiste nazwy gwarowe, kt\u00f3rych geneza wywodzi si\u0119 z mazowieckiego j\u0119zyka gwarowego ludu wiejskiego, jak r\u00f3wnie\u017c wiele cech podobie\u0144stwa znajduj\u0105 one w wyra\u017ceniach wzi\u0119tych z kurpiowszczyzny, poniewa\u017c region nasz po\u0142o\u017cony jest jakby na pograniczu jednego z drugim. Dzisiejszy j\u0119zyk ludu wsi po\u0142o\u017conych w okolicach Sadownego ulega stopniowemu przeobra\u017ceniu z uwagi na ogromny wp\u0142yw o\u015bwiaty i kultury poprzez szko\u0142\u0119, ksi\u0105\u017ck\u0119, pras\u0119, radio, telewizj\u0119 i inne \u015brodki masowego przekazu. Coraz bardziej, szerzej i g\u0142\u0119biej przenika czyste s\u0142owo j\u0119zyka literackiego do chat wiejskich i nied\u0142ugi chyba ju\u017c czas, gdy j\u0119zyk ten wyruguje ca\u0142kowicie gwar\u0119 ludow\u0105 i wszechw\u0142adnie opanuje narastaj\u0105ce w coraz to nowe zdobycze kulturalne, \u017c\u0105dne nowego, m\u0142ode pokolenia. Do rzadko\u015bci ju\u017c teraz nale\u017c\u0105 wplatane w rozmowy mi\u0119dzy lud\u017ami naszych wsi wyra\u017cenia gwarowe, u\u017cywane jeszcze tylko przez starsze ich pokolenie, kt\u00f3re wzr\u00f3s\u0142szy w atmosferze samoistnie piel\u0119gnowanej ludowo\u015bci, pos\u0142uguj\u0105 si\u0119 tym nazewnictwem w spos\u00f3b naturalny wynikaj\u0105cy po prostu z ich normalnej \u017cyciowej potrzeby.<\/p>\n

Za lat kilkadziesi\u0105t gwara ludowa naszej ziemi zniknie bezpowrotnie i spotykana by\u0107 mo\u017ce b\u0119dzie\u00a0 ju\u017c tylko w utworach literackich, czy te\u017c dokumentach regionalnych stanowi\u0105cych \u015bwiadectwo tego, co kiedy\u015b istnia\u0142o i by\u0142o integraln\u0105 cz\u0119\u015bci\u0105 sk\u0142adow\u0105 \u017cycia codziennego ludu wsi.<\/p>\n

Ze \u015bmierci\u0105 starszego pokolenia wiejskiego, zejdzie r\u00f3wnie\u017c z powierzchni \u017cycia dawny i niezwykle barwny folklor gwarowy obfituj\u0105cy w niezwyk\u0142e bogactwo j\u0119zykowe, rodowodu kt\u00f3rego nale\u017ca\u0142oby szuka\u0107 w historiografii minionych pokole\u0144 i zmieniaj\u0105cych si\u0119 ci\u0105gle warunk\u00f3w \u017cycia i bytowania.<\/p>\n

Dlatego te\u017c obowi\u0105zkiem naszym, jako pokolenia schodz\u0105cego powoli wed\u0142ug normalnych prawide\u0142 ludzkiego \u017cywota spo\u015br\u00f3d \u017cywych i ci\u0105gle nast\u0119puj\u0105cych po sobie ludzi, jest wygrzeba\u0107 z py\u0142u zapomnienia nazewnictwo gwarowe naszego regionu, zanotowa\u0107 je aby nie uleg\u0142o zag\u0142adzie i nie posz\u0142o w niepami\u0119\u0107, jak niestety wiele innych dozna\u0142o takiego losu. Buduj\u0105c o\u015bwiat\u0119 i kultur\u0119 nowoczesn\u0105, musimy jednocze\u015bnie pami\u0119ta\u0107 o szacunku dla przesz\u0142o\u015bci. Nakazem dla nas wszystkich jest ratowa\u0107 przed zatrat\u0105 wszystko co istnia\u0142o dawniej i by\u0142o \u015bwiadectwem pracy i dzia\u0142ania pokole\u0144, kt\u00f3re codziennym swym znojem \u017cyciowym tworzy\u0142y podstawy dni dzisiejszych, a kt\u00f3re z biegiem czasu zn\u00f3w chwalebnie przejd\u0105 do przesz\u0142o\u015bci, aby \u015bwiadczy\u0107 nast\u0119pnym pokoleniom o tym co kiedy\u015b istnia\u0142o i tworzy\u0142o mr\u00f3wczym systemem fundamenty nast\u0119puj\u0105cych wiecznie po sobie dni i czas\u00f3w.<\/p>\n

W szczeg\u00f3lno\u015bci m\u0142odzie\u017c dzisiejsza i ta jutrzejsza, kt\u00f3ra kiedy\u015b nast\u0119powa\u0107 b\u0119dzie i wzorem swych poprzednik\u00f3w budowa\u0107 dalej zr\u0119by kultury narodowej, niech piel\u0119gnuje i ceni to wszystko co by\u0142o kiedy\u015b, nie zapominaj\u0105c r\u00f3wnie\u017c o j\u0119zyku swych przodk\u00f3w, jako jednym z podstawowych \u015brodk\u00f3w wyrazu kultury swego regionu.<\/p>\n

Zebrane tu nazewnictwo naszego regionu, nie b\u0119dzie na pewno kompletnym. Wiele z nich usz\u0142o z pewno\u015bci\u0105 uwadze i niestety zatar\u0142o si\u0119 ju\u017c w zapomnieniu, ale chocia\u017c ta gar\u015b\u0107 rzuconych tu, b\u0119dzie konkretnym potwierdzeniem ludowej kwiecisto\u015bci j\u0119zykowej nie tylko naszych przodk\u00f3w, lecz tak\u017ce ludzi jeszcze dzi\u015b \u017cyj\u0105cych. Wiele z tych wyra\u017ce\u0144 wyda si\u0119 niejednemu dziwol\u0105giem, a mo\u017ce nawet cudactwem j\u0119zykowym! Nie s\u0105 one na pewno zmy\u015blone, lecz zawieraj\u0105 w sobie wszystkie cechy prawdziwo\u015bci istnienia i u\u017cytku codziennego w j\u0119zyku potocznym niedawnego jeszcze ludu sadowie\u0144skich wsi i osiedli.<\/p>\n

Niejedno z tych wyra\u017ce\u0144 kr\u0105\u017cy uparcie po dzi\u015b dzie\u0144 i w wielu wypadkach stanowi integraln\u0105 cz\u0119\u015b\u0107 j\u0119zyka wiejskiego, stosowanego nawet jeszcze dzi\u015b w\u015br\u00f3d swoich przez m\u0142odych, zara\u017conych ju\u017c bakcylem nowoczesno\u015bci, bo takie jest prawo nieust\u0119pliwo\u015bci we wszystkich dziedzinach \u017cycia ludzkiego.<\/p>\n

Dziwnie one b\u0119d\u0105 brzmie\u0107 w niejednych uszach, ale niestety takimi one by\u0142y i b\u0142\u0119dem by\u0142oby je przekr\u0119ca\u0107 czy fa\u0142szowa\u0107.<\/p>\n

Poka\u017cmy je zatem i z uwag\u0105 czytaj\u0105c ws\u0142uchajmy si\u0119 w ich tre\u015b\u0107 niezwyk\u0142\u0105 i ciekawe brzmienie. Oto one (przyk\u0142ady \u2013 pe\u0142na tre\u015b\u0107 w maszynopisie \u2013 przyp. red.).<\/p>\n

Nazewnictwo r\u00f3\u017cne.<\/strong><\/p>\n

Ajwo, ajwu \u2013 tutaj, tu, w tym miejscu.<\/p>\n

Cerznie\u0107 \u2013 czarnie\u0107, czerni\u0107.<\/p>\n

Chto \u2013 kto.<\/p>\n

Cudak \u2013 cz\u0142owiek dziwny, inny ni\u017c normalni ludzie.<\/p>\n

Niesc\u0119sny \u2013 nieszcz\u0119\u015bliwy.<\/p>\n

Wielgi \u2013 wielki, ogromny, du\u017cy.<\/p>\n

Wyterty \u2013 wytarty.<\/p>\n

Zaperte \u2013 zamkni\u0119te.<\/p>\n

Nazwy rzeczy.<\/strong><\/p>\n

Bijak \u2013 cz\u0119\u015b\u0107 cep\u00f3w, kt\u00f3ra uderza w roz\u0142o\u017cone na klepisku zbo\u017ce.<\/p>\n

Dzia\u0142y \u2013 cz\u0119\u015bci p\u00f3l.<\/p>\n

Nianso \u2013 mi\u0119so.<\/p>\n

Gamu\u0142a \u2013 ose\u0142ka mas\u0142a.<\/p>\n

Janteres \u2013 interes.<\/p>\n

Drapac \u2013 zdarta miot\u0142a.<\/p>\n

Ko\u015btur \u2013 krzywy zazwyczaj kij do podpierania.<\/p>\n

Kajet \u2013 zeszyt.<\/p>\n

Stryjo \u2013 brat ojca.<\/p>\n

Flaska \u2013 butelka.<\/p>\n

Ro\u015bliny, sad, ogr\u00f3d, pole.<\/strong><\/p>\n

Chojak \u2013 sosna.<\/p>\n

Suska \u2013 usch\u0142e drzewo.<\/p>\n

Mlec \u2013 mniszek lekarski.<\/p>\n

Ul\u0119ga\u0142ka \u2013 owoc dzikiej gruszy.<\/p>\n

Rombarbar \u2013 rabarbar.<\/p>\n

\u015awerek \u2013 \u015bwierk.<\/p>\n

Choina \u2013 ma\u0142y lasek sosnowy.<\/p>\n

Odziemek \u2013 dolna cz\u0119\u015b\u0107 pnia drzewnego.<\/p>\n

Zwierz\u0119ta.<\/strong><\/p>\n

Plugastwo \u2013 obrzyd\u0142e, wstr\u0119tne robactwa.<\/p>\n

Kukawka \u2013 kuku\u0142ka.<\/p>\n

Ziaba \u2013 \u017caba.<\/p>\n

\u015alepak \u2013 ko\u0144ska mucha, giez.<\/p>\n

Sialanizna \u2013 w\u015bcieklizna.<\/p>\n

Nazwy czynno\u015bci.<\/strong><\/p>\n

Daligo \u2013 pr\u0119dzej, nu\u017ce, dalej.<\/p>\n

Dorai\u0107 \u2013 doradzi\u0107, poradzi\u0107, wybra\u0107.<\/p>\n

Fajtnon \u2013 przewr\u00f3ci\u0142 si\u0119.<\/p>\n

Zabacy\u0142 \u2013 zapomnia\u0142.<\/p>\n

Wzion \u2013 wzi\u0105\u0142, zabra\u0142.<\/p>\n

Zerty \u2013 lubi\u0105cy je\u015b\u0107.<\/p>\n

Bu\u0142 \u2013 by\u0142.<\/p>\n

Robiu\u0142 \u2013 robi\u0142.<\/p>\n

G\u00f3rzno my \u2013 przykro mi.<\/p>\n

Ob\u0142\u00f3czy\u0107 \u2013 wk\u0142ada\u0107 ubranie, ubiera\u0107 si\u0119.<\/p>\n

Cz\u0119\u015bci cia\u0142a.<\/strong><\/p>\n

Kud\u0142y \u2013 w\u0142osy zmierzwione.<\/p>\n

Kulfon \u2013 nos du\u017cych rozmiar\u00f3w.<\/p>\n

Gamba \u2013 twarz.<\/p>\n

Scoki \u2013 szcz\u0119ki.<\/p>\n

Be\u0142k \u2013 brzuch.<\/p>\n

Cerep \u2013 czaszka.<\/p>\n

U\u0142omno\u015bci ludzkie.<\/strong><\/p>\n

Charakterny \u2013 porz\u0105dny, dobry cz\u0142owiek.<\/p>\n

Mizerak \u2013 cz\u0142owiek chudy, mizerny.<\/p>\n

Gle\u0144da \u2013 plotkarz, niepotrzebnie wiele m\u00f3wi\u0105cy.<\/p>\n

Latawica \u2013 dziewczyna o z\u0142ej opinii.<\/p>\n

Ochlaj \u2013 pijak.<\/p>\n

\u0141achudra \u2013 cz\u0142. nic nie wart, byle co.<\/p>\n

Psubrat \u2013 \u0142ajdak, ga\u0142gan, cz\u0142owiek nie wiele wart.<\/p>\n

Odzie\u017c.<\/strong><\/p>\n

Sial \u2013 d\u0142uga chusta, w\u0105ska narzucana na plecy.<\/p>\n

Rydelek \u2013 daszek u czapki.<\/p>\n

Zezuwa\u0107 \u2013 zdejmowa\u0107 buty, \u015bci\u0105ga\u0107 buty.<\/p>\n

Na przybo\u015b\u0107 \u2013 chodzenie w butach, bez skarpet \u2013 na go\u0142o.<\/p>\n

Lecznictwo.<\/strong><\/p>\n

K\u0105klus \u2013 koklusz.<\/p>\n

Frebra \u2013 malaria, dreszcze.<\/p>\n

Zajady \u2013 ranki w k\u0105tach ust.<\/p>\n

Rolnictwo.<\/strong><\/p>\n

Gr\u0105dziel \u2013 cz\u0119\u015b\u0107 p\u0142uga zako\u0144czona hakiem.<\/p>\n

Poprzecniak \u2013 kawa\u0142ek pola zorany w poprzek.<\/p>\n

Znacznik \u2013 przyrz\u0105d do znaczenia rowk\u00f3w przy sadz. kartofli.<\/p>\n

Ko\u015bnik \u2013 kosz\u0105cy \u0142\u0105k\u0119 lub zbo\u017ce kos\u0105.<\/p>\n

Zgoniny \u2013 odpadki zbo\u017ca z plewami po m\u0142\u00f3ceniu.<\/p>\n

Budownictwo.<\/strong><\/p>\n

Drewniak \u2013 dom z drzewa.<\/p>\n

Alkierz \u2013 izba z ma\u0142ym okienkiem, w kt\u00f3rej spano.<\/p>\n

Tebel \u2013 gruby gw\u00f3\u017ad\u017a drewniany s\u0142u\u017c\u0105cy do \u0142\u0105czenia ze sob\u0105 bali jako cz\u0119\u015bci sk\u0142adowych \u015bcian drewnianego domu.<\/p>\n

\u015aprosy \u2013 ramki okienne, w kt\u00f3rych tkwi\u0105 szyby.<\/p>\n

Gumno \u2013 miejsce przy budynkach gospodarskich.<\/p>\n

Obr\u00f3bka drewna.<\/strong><\/p>\n

Tret \u2013 trociny.<\/p>\n

Traczka \u2013 r\u017cni\u0119cie drzewa, kloc\u00f3w na deski, belki itp.<\/p>\n

Opo\u0142y \u2013 p\u00f3\u0142okr\u0105g\u0142e, boczne obrzyny kloca drzewa.<\/p>\n

O\u015bnik \u2013 narz\u0119dzie ciesielskie z dwoma uchwytami do odzierania pnia z kory.<\/p>\n

\u015akublica \u2013 narz\u0119dzie spe\u0142niaj\u0105ce t\u0119 sam\u0105 rol\u0119 co o\u015bnik, tylko nieco kr\u00f3tsze.<\/p>\n

Komunikacja, transport.<\/strong><\/p>\n

Drabie \u2013 drabiny na wozie do przewozu siana lub zbo\u017ca.<\/p>\n

Podwoda \u2013 w\u00f3z gospodarski wyznaczony do przewozu os\u00f3b urz\u0119dowych z nakazu w\u0142adzy np.: gminnej.<\/p>\n

Siosa \u2013 droga utwardzona, bita.<\/p>\n

Go\u015bcianiec \u2013 droga wiejska.<\/p>\n

Steczka \u2013 \u015bcie\u017cka.<\/p>\n

Narz\u0119dzia.<\/strong><\/p>\n

\u015apadel \u2013 szpadel, \u0142opata.<\/p>\n

Rydel \u2013 szpadel.<\/p>\n

G\u00f3\u017ad\u017c \u2013 gw\u00f3\u017ad\u017a.<\/p>\n

Ra\u015bpel \u2013 pilnik, tarnik do drzewa lub opi\u0142owania kopyt.<\/p>\n

Os\u0142a, ose\u0142ka \u2013 kamie\u0144 piaskowiec do ostrzenia no\u017cy lub ostrych narz\u0119dzi.<\/p>\n

Rybo\u0142\u00f3stwo.<\/strong><\/p>\n

Przerambel \u2013 otw\u00f3r wyci\u0119ty w lodzie na rzece lub stawie.<\/p>\n

Oka \u2013 otwory w sieci.<\/p>\n

Iglica \u2013 przyrz\u0105d do robienia sieci.<\/p>\n

Drygawica \u2013 rodzaj sieci sk\u0142adaj\u0105ca si\u0119 z coraz drobniejszych oczek.<\/p>\n

K\u0142o\u0144 \u2013 siatka na tr\u00f3jk\u0105tnym o\u017cebrowaniu.<\/p>\n

Zaj\u0119cia ludzi.<\/strong><\/p>\n

Komornik \u2013 mieszkaj\u0105cy w cudzym domu na tzw. pokomornym.<\/p>\n

Wyrobnik \u2013 robotnik sezonowy.<\/p>\n

Stelmach \u2013 robi\u0105cy wozy.<\/p>\n

Smaciarz \u2013 zbieraj\u0105cy szmaty.<\/p>\n

Listowy \u2013 listonosz.<\/p>\n

Wierzenia, obrz\u0119dy.<\/strong><\/p>\n

Kazalnica \u2013 ambona w ko\u015bciele.<\/p>\n

Zaduski \u2013 \u015bwi\u0119to zmar\u0142ych.<\/p>\n

Wr\u00f3\u017c \u2013 m\u0119\u017cczyzna wr\u00f3\u017c\u0105cy.<\/p>\n

Co\u015b prze\u015bkadza \u2013 straszy.<\/p>\n

Rajki \u2013 swaty.<\/p>\n

Tkactwo.<\/strong><\/p>\n

Balia \u2013 bednarskie z klepek lub blaszane p\u0142askie du\u017ce naczynie do prania bielizny.<\/p>\n

\u015amaty \u2013 bielizna.<\/p>\n

Maglownica \u2013 przyrz\u0105d z\u0119baty do maglowania bielizny.<\/p>\n

K\u00f3\u0142ko \u2013 ko\u0142owrotek do prz\u0119dzenia w\u0142\u00f3kna lnianego lub we\u0142nianego.<\/p>\n

\u015apula \u2013 szpula, szpulka.<\/p>\n

\n

\u0179r\u00f3d\u0142o:\u00a0SADOWIE\u0143SKIE OBRAZY –\u00a0<\/strong>Zebrane wspomnienia z dawnego i bli\u017cszego \u017cycia Sadownego i okolic, Edward S\u00f3wka –\u00a0SADOWNE 1970<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Buduj\u0105c o\u015bwiat\u0119 i kultur\u0119 nowoczesn\u0105, musimy jednocze\u015bnie pami\u0119ta\u0107 o szacunku dla przesz\u0142o\u015bci.<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[5,841,31],"tags":[843,2288],"class_list":["post-5887","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-newsy","category-sadowienskie-obrazy","category-historia-gminy","tag-edward-sowka","tag-sadowienskie-obrazy"],"views":4576,"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/info.sadowne.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/5887","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/info.sadowne.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/info.sadowne.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/info.sadowne.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/info.sadowne.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=5887"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/info.sadowne.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/5887\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":5888,"href":"https:\/\/info.sadowne.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/5887\/revisions\/5888"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/info.sadowne.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=5887"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/info.sadowne.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=5887"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/info.sadowne.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=5887"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}