{"id":5937,"date":"2014-08-06T15:56:16","date_gmt":"2014-08-06T13:56:16","guid":{"rendered":"http:\/\/www.infosadowne.boo.pl\/?p=5937"},"modified":"2014-08-06T15:56:16","modified_gmt":"2014-08-06T13:56:16","slug":"nazewnictwo-gwarowe-cz-ii","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/info.sadowne.pl\/?p=5937","title":{"rendered":"NAZEWNICTWO GWAROWE – cz. II"},"content":{"rendered":"

\"ES.\"Spo\u015br\u00f3d bogactwa j\u0119zykowego ludu naszej ziemi wybrali\u015bmy powy\u017cej tylko znikom\u0105 jego cz\u0119\u015b\u0107 mog\u0105c\u0105 \u015bwiadczy\u0107 o du\u017cej r\u00f3\u017cnorodno\u015bci uj\u0119\u0107 j\u0119zykowych.<\/strong><\/p>\n

Zebranie ca\u0142o\u015bci wymaga\u0142oby na pewno zamkni\u0119cia w postaci oddzielnej pracy o do\u015b\u0107 du\u017cej obj\u0119to\u015bci.<\/p>\n

Niech\u017ce zatem chocia\u017c niekt\u00f3re tylko wybrane wyra\u017cenia naszego ludu wiejskiego b\u0119d\u0105 jakim takim \u015bwiadectwem o jego kiedy\u015b istnieniu i swoisto\u015bci j\u0119zykowej jak\u017ce nieraz odr\u0119bnej od gwary i wyra\u017ce\u0144 ludu polskiego z innych cz\u0119\u015bci kraju.<\/p>\n

Dodajmy jeszcze, \u017ce jedn\u0105 z najbardziej charakterystycznych cech gwary naszego regionu jest mazurzenie, co w powa\u017cnym stopniu uzasadnia i t\u0142umaczy przynale\u017cno\u015b\u0107 nasz\u0105 do Mazowsza. Takie odcienie gwary spotyka si\u0119 r\u00f3wnie\u017c w innych cz\u0119\u015bciach ziemi mazowieckiej. Nic natomiast nie znajdziemy z charakteru cech podlaskich, cho\u0107 nieraz mylnie kwalifikuje si\u0119 nasz region do tej cz\u0119\u015bci Polski.<\/p>\n

W mazurzeniu wyst\u0119puj\u0105cym jaskrawie w mowie naszego ludu nader wyrazi\u015bcie wymawia si\u0119 sp\u00f3\u0142g\u0142oski s, c, z, dz w miejscu literackich sz, cz, \u017c, d\u017c. Kiedy\u015b wp\u0142yw szko\u0142y i innych czynnik\u00f3w kulturalnych nie mia\u0142y zasadniczego znaczenia na kszta\u0142towanie si\u0119 cech j\u0119zykowych, mazurzenie w\u015br\u00f3d naszego ludu by\u0142o chlebem codziennym tego j\u0119zyka i w spos\u00f3b charakterystyczny dominowa\u0142o w jego wymowie, brzmieniu i kwiecisto\u015bci gwarowej. Przyk\u0142ady zniekszta\u0142ce\u0144 powy\u017cszych sp\u00f3\u0142g\u0142osek odbiegaj\u0105 w spos\u00f3b bardzo zasadniczy od prawid\u0142owych wyra\u017ce\u0144 literackich i maj\u0105 brzmienie nast\u0119puj\u0105ce: zyto \/\u017cyto\/, syba \/szyba\/, sacunek \/szacunek\/, jezdze \/je\u017cd\u017c\u0119\/, scapa \/szczapa\/, scebel \/szczebel\/, sceniak \/szczeniak\/, syja \/szyja\/, capka \/czapka\/, carny \/czarny\/, celadnik \/czeladnik\/, cerwony lub cerzwony \/czerwony\/, zagiew \/\u017cagiew\/, za\u0142oba \/\u017ca\u0142oba\/, zebro \/\u017cebro\/, zerd\u017a \/\u017cerd\u017a\/, zo\u0142andek \/\u017co\u0142\u0105dek\/, zo\u0142nierz \/\u017co\u0142nierz\/, Zyd \/\u017byd\/, zona \/\u017cona\/.<\/p>\n

Opr\u00f3cz tej cechy, w kt\u00f3rej wyst\u0119puje wyra\u017ana zamiana dwuznak\u00f3w i sp\u00f3\u0142g\u0142oski \u017c na sp\u00f3\u0142g\u0142oski pojedyncze i z istnieje jeszcze zmi\u0119kczanie sp\u00f3\u0142g\u0142oski sz i \u017c co wygl\u0105da nast\u0119puj\u0105co: siabla \/szabla\/, \u015bko\u0142a \/szko\u0142a\/, siaflik \/szaflik\/, sialwark \/szarwark\/, sielma \/szelma\/, siewc \/szewc\/, \u015bkielet \/szkielet\/, \u015blabon \/szlaban\/, \u015blachta \/szlachta\/, siosa \/szosa\/, \u015bpilka \/szpilka\/, \u015bpital \/szpital\/, zielazo \/\u017celazo\/, ziaba \/\u017caba\/, \u017anija \/\u017cmija\/ itp.<\/p>\n

Oryginalnym i nie mniej charakterystycznym uj\u0119ciem gwarowym nale\u017c\u0105cym tak\u017ce do mazurzenia jest ok\u0142adanie sp\u00f3\u0142g\u0142osk\u0105 \u0142 ka\u017cdego niemal wyrazu rozpoczynaj\u0105cego si\u0119 samog\u0142osk\u0105 O lub U. Brzmienie takiego wyrazu staje si\u0119 wtedy bardziej wyraziste i dobitniej wym\u00f3wione. Nale\u017cy si\u0119 domy\u015bla\u0107, \u017ce znajduje to swoje uzasadnienie w charakterystycznej dla mazurzenia twardo\u015bci j\u0119zykowej zabarwionej sw\u0105 oryginaln\u0105 szorstko\u015bci\u0105. Nie ujmuje to w niczym swoisto\u015bci jego pi\u0119kna a odwrotnie, dodaje tej gwarze wi\u0119kszej kwiecisto\u015bci i barwnych cech mazowieckiej ludowo\u015bci. W brzmieniu potocznym przedstawia si\u0119 to tak: zdanie \u2013 Ole\u015b odejd\u017a od okna bo mo\u017cesz oberwa\u0107 po uszach, w uj\u0119ciu gwarowym przedstawia\u0142oby si\u0119 nast\u0119puj\u0105co: \u0141ole\u015b \u0142odejd\u017a \u0142od \u0142okna bo mozes \u0142oberwa\u0107 po \u0142usach.<\/p>\n

Poszczeg\u00f3lne i niekt\u00f3re tylko wyrazy przy tym zniekszta\u0142ceniu wygl\u0105daj\u0105 nast\u0119puj\u0105co: \u0142obarzanek \/obarzanek\/, \u0142okno \/okno\/, \u0142obiad \/obiad\/, \u0142ocet \/ocet\/, \u0142oko \/oko\/, \u0142okulary \/okulary\/, \u0141ostr\u00f3w \/Ostr\u00f3w\/, \u0142ospa \/ospa\/, \u0142olkiestra \/orkiestra\/, \u0142olsyna \/olszyna\/, \u0142og\u00f3rek \/og\u00f3rek\/, \u0142obcas \/obcas\/, \u0142ucho \/ucho\/, \u0142uciecha \/uciecha\/, \u0142ucynek \/uczynek\/, \u0142ulica \/ulica\/, \u0142upa\u0142 \/upa\u0142\/, \u0142urz\u0105d \/urz\u0105d\/, \u0142usta \/usta\/ itp.<\/p>\n

To tylko niekt\u00f3re przyk\u0142ady zniekszta\u0142cenia g\u0142osowego w wielu wyrazach zabarwionych mazurzeniem. Wyst\u0119puj\u0105 tu r\u00f3wnie\u017c zniekszta\u0142cenia natury gramatycznej jak na przyk\u0142ad w wymowie ko\u0144c\u00f3wki rzeczownik\u00f3w w celowniku l.p. \u2013 w tym wypadku zamiast literackiej ko\u0144c\u00f3wki \u2013owi s\u0142yszymy \u2013oju. I tak w rzeczownikach rodzaju m\u0119skiego s\u0142yszymy: konioju, ch\u0142opakoju, Andrzejoju, wiatroju, jedynakoju, domoju, tatusioju, krzakoju itp.<\/p>\n

Oryginalno\u015b\u0107 gramatyczn\u0105 stanowi r\u00f3wnie\u017c przekr\u0119canie niekt\u00f3rych rzeczownik\u00f3w zako\u0144czonych na a w dope\u0142niaczu l.m. np.: zamiast gazet m\u00f3wiono gazet\u00f3w, \u0142ez \u2013 \u0142z\u00f3w, m\u0119\u017cczyzn \u2013 m\u0119\u017cczyzn\u00f3w, pche\u0142 \u2013 pch\u0142\u00f3w, ryb \u2013 ryb\u00f3w, tr\u0105b \u2013 tr\u0105b\u00f3w, wd\u00f3w \u2013 wdow\u00f3w itp.<\/p>\n

Innym znowu, ciekawym i nie spotykanym w innych regionach kraju zniekszta\u0142ceniem polskiego j\u0119zyka literackiego jest wymowa sp\u00f3\u0142g\u0142oskowych grup posiadaj\u0105cych zespo\u0142y literowe: -\u015bwi, -\u0107wi i \u2013d\u017awi. Wed\u0142ug zniekszta\u0142ce\u0144 gwarowych naszego regionu brzmi to nast\u0119puj\u0105co: \u015bfat \/\u015bwiat\/, \u015bf\u0119to \/\u015bwi\u0119to\/, \u015bfyder \/\u015bwider\/, \u015bfynia \/\u015bwinia\/, \u015bfezy \/\u015bwie\u017cy\/, \u015bfetlica \/\u015bwietlica\/, \u015bferk \/\u015bwierk\/, \u015bfeca \/\u015bwieca\/, \u0107fek \/\u0107wiek\/, \u0107fer\u0107 \/\u0107wier\u0107\/, \u0107fartka \/\u0107wiartka\/, \u0107ferka \/\u0107wierka\/, mied\u017awe\u0107 \/nied\u017awied\u017a\/.<\/p>\n

Dla dok\u0142adniejszego zobrazowania mowy gwarowej naszego regionu przytoczmy urywek fragmentu literackiego w oryginalnym i ciekawym brzmieniu z podstawieniem tekstu prawid\u0142owego.<\/p>\n

-\u201ePamrok sie juz robiu\u0142 kiedy wyjedzalim z lasa. Na niebie cerzwieni\u0142o sie jesce s\u0142onko, ale doko\u0142a mrocnia\u0142o i noc zimowa wielgachnemy krokami s\u0142a na \u015bfat i otula\u0142a go p\u0142acht\u0105 cig\u0119dzi. Nade wsi\u0105 t\u0142uk\u0142y si\u0119 dymy z komin\u00f3w a w zamglonem powietrzu ko\u0142owa\u0142y wrony krac\u0105c przera\u017aliwie. O\u015bronia\u0142e olsaki, jab\u0142onki w sadach i smuk\u0142e topole sterca\u0142y ponad cha\u0142upamy, ni\u0119dzy kt\u00f3ramy \u0142azili ludzie sprawuj\u0105cy wiecorny obrz\u0105dek. Zurawie studzianne skrzypia\u0142y przeci\u0105gle, psy nascekiwa\u0142y w r\u00f3\u017cnych stronach wsi, \u015bmiek trzesca\u0142 i skrzypia\u0142 pod nogamy. Nade wsi\u0105 zapad\u0142a stycniowa, mro\u017ana noc.<\/p>\n

I teraz prawid\u0142owo:<\/p>\n

\u201eZmrok si\u0119 ju\u017c robi\u0142 kiedy wyje\u017cd\u017cali\u015bmy z lasu. Na niebie czerwieni\u0142o si\u0119 jeszcze s\u0142onko, ale doko\u0142a mroczy\u0142o si\u0119 i noc zimowa wielkimi krokami sz\u0142a na \u015bwiat i otula\u0142a go p\u0142acht\u0105 cienia. Nade wsi\u0105 t\u0142uk\u0142y si\u0119 dymy z komin\u00f3w a w zamglonym powietrzu ko\u0142owa\u0142y wrony kracz\u0105c przera\u017aliwie. Oszronia\u0142e olchy, jab\u0142onie w sadach i smuk\u0142e topole stercza\u0142y ponad cha\u0142upami, mi\u0119dzy kt\u00f3rymi \u0142azili ludzie sprawuj\u0105cy wieczorny obrz\u0105dek. \u017burawie studzienne skrzypia\u0142y przeci\u0105gle, psy naszczekiwa\u0142y pod nogami. Nade wsi\u0105 zapad\u0142a styczniowa, mro\u017ana noc.\u201d<\/p>\n

Nie spos\u00f3b w ramach kr\u00f3tkiego opracowania uj\u0105\u0107 zagadnienie j\u0119zyka ludowego naszego regionu obszerniej lub ca\u0142kowicie. Wymaga\u0142oby to na pewno oddzielnego, szerokiego potraktowania. Niech\u017ce chocia\u017c to wyrywkowe i bardzo powierzchowne podanie tylko garstki z tego ogromnego zagadnienia zorientuje nas o ciekawej oryginalno\u015bci tego j\u0119zyka i poka\u017ce jego barwny folklor mog\u0105cy \u015bmia\u0142o konkurowa\u0107 o sw\u0105 odr\u0119bno\u015b\u0107 z innymi regionami naszego, bogatego w ludowo\u015b\u0107 kraju polskiego.<\/p>\n

\u0179r\u00f3d\u0142o:\u00a0SADOWIE\u0143SKIE OBRAZY –\u00a0<\/strong>Zebrane wspomnienia z dawnego i bli\u017cszego \u017cycia Sadownego i okolic, Edward S\u00f3wka –\u00a0SADOWNE 1970<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Spo\u015br\u00f3d bogactwa j\u0119zykowego ludu naszej ziemi wybrali\u015bmy powy\u017cej tylko znikom\u0105 jego cz\u0119\u015b\u0107 mog\u0105c\u0105 \u015bwiadczy\u0107 o du\u017cej r\u00f3\u017cnorodno\u015bci uj\u0119\u0107 j\u0119zykowych.<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[5,841,31],"tags":[843,2288],"class_list":["post-5937","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-newsy","category-sadowienskie-obrazy","category-historia-gminy","tag-edward-sowka","tag-sadowienskie-obrazy"],"views":3021,"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/info.sadowne.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/5937","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/info.sadowne.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/info.sadowne.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/info.sadowne.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/info.sadowne.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=5937"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/info.sadowne.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/5937\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":5938,"href":"https:\/\/info.sadowne.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/5937\/revisions\/5938"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/info.sadowne.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=5937"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/info.sadowne.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=5937"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/info.sadowne.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=5937"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}