{"id":6319,"date":"2014-09-16T19:01:45","date_gmt":"2014-09-16T17:01:45","guid":{"rendered":"http:\/\/www.infosadowne.boo.pl\/?p=6319"},"modified":"2014-09-16T19:01:45","modified_gmt":"2014-09-16T17:01:45","slug":"oswiata-i-kultura","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/info.sadowne.pl\/?p=6319","title":{"rendered":"O\u015aWIATA I KULTURA"},"content":{"rendered":"

\"ES.\"Wed\u0142ug dokument\u00f3w parafialnych, wiadomo\u015bci o pierwszej szkole w Sadownem si\u0119gaj\u0105 II po\u0142owy w. XVI. <\/strong><\/p>\n

ROZDZIA\u0141 VII<\/strong><\/p>\n

O\u015aWIATA I KULTURA<\/strong><\/p>\n

Obok wielu istotnych i wa\u017cnych dziedzin \u017cycia regionu sadowie\u0144skiego na szczeg\u00f3lne om\u00f3wienie zas\u0142uguje historia o\u015bwiaty i kultury od lat najdawniejszych do czas\u00f3w nam wsp\u00f3\u0142czesnych.<\/p>\n

Nie spos\u00f3b pomin\u0105\u0107 tej dziedziny, kt\u00f3ra na poszczeg\u00f3lnych etapach swego rozwoju kszta\u0142towa\u0142a si\u0119 jako zrazu nie\u015bmia\u0142a, zale\u017cna i skr\u0119powana, potem w okresie budzenia si\u0119 \u015bwiadomo\u015bci szerokich mas dopominaj\u0105ca si\u0119 s\u0142usznego dla siebie prawa obywatelstwa, aby doj\u015b\u0107 do pe\u0142nego swego rozkwitu w Polsce Ludowej, jakiego nie notowa\u0142y ca\u0142e nasze 1000-letnie dzieje. Wyr\u00f3\u017cniaj\u0105c cztery zasadnicze etapy historii szkolnictwa naszego regionu, wyodr\u0119bni\u0107 nale\u017cy: okres najdawniejszy od wieku XVI do r. 1918, mi\u0119dzywojenne dwudziestolecie, czasy niewoli hitlerowskiej i najznakomitszy dla rozwoju o\u015bwiaty i kultury okres najnowszy…<\/p>\n

Szukaj\u0105c \u017ar\u00f3d\u0142owych danych o pocz\u0105tkach szkolnictwa w naszym regionie nale\u017cy oprze\u0107 si\u0119 na zapisach dokumentalnych kroniki ko\u015bcio\u0142a w Sadownem i wzmiankach historycznych T. Szczechury w jego opracowaniu \u201eNad Bugiem, Ugoszcz\u0105, Wil\u0105cz\u0105\u201d.<\/p>\n

Wed\u0142ug dokument\u00f3w parafialnych, wiadomo\u015bci o pierwszej szkole w Sadownem si\u0119gaj\u0105 II po\u0142owy w. XVI. Oto jak wzmiankuje o tym zapis w kronice ko\u015bcielnej: \u201eW roku 1580 Kapitu\u0142a Warszawska wydzieli\u0142a w\u0142\u00f3k\u0119 ziemi pszennej w Ko\u0142odzi\u0105\u017cu dla ko\u015bcio\u0142a, postawi\u0142a tam budynki, przeznaczy\u0142a 3 w\u0142\u00f3ki ziemi dla trzech gospodarzy, kt\u00f3rych opatrzywszy we wszystek inwentarz, da\u0142a ich do pomocy w uprawie ziemi pleba\u0144skiej. Ponadto zapisa\u0142a 1000 z\u0142otych na fundusz dla ksi\u0119dza wikarego, od tego funduszu wyp\u0142acano mu procenty na jego utrzymanie. Pobudowa\u0142a te\u017c szko\u0142\u0119 przy ko\u015bciele dla nauki dzieci w\u0142o\u015bcia\u0144skich ze swoich d\u00f3br i op\u0142aca\u0142a nauczyciela.\u201d \u2013 Sta\u0142o si\u0119 to w okresie czulszej ni\u017c zawsze opieki Zarz\u0105du Kapitu\u0142y nad sadowie\u0144sk\u0105 parafi\u0105 i by\u0142o dowodem nowych dla niej uposa\u017ce\u0144 ze strony jej opiekun\u00f3w.<\/p>\n

By\u0142a to szk\u00f3\u0142ka parafialna, utworzona przez w\u0142adz\u0119 ko\u015bcieln\u0105 i tak, jak wszystkie wtedy szko\u0142y tego typu, ca\u0142kowicie zale\u017cna od plebana. Jako jedyny w\u00f3wczas administrator parafii, proboszcz opiekowa\u0142 si\u0119 tak\u0105 szk\u00f3\u0142k\u0105, poniewa\u017c \u0142\u0105cznie z jej \u201erektorem\u201d czyli nauczycielem s\u0142u\u017cy\u0142a ona potrzebom ko\u015bcio\u0142a.<\/p>\n

Ucz\u0119szczaj\u0105cy do niej tylko ch\u0142opcy, kt\u00f3rych wtedy w Sadownem by\u0142o prawdopodobnie niewielu, uczyli si\u0119 w tej pierwszej szkole zasad wiary, pomocy w obrz\u0119dach ko\u015bcielnych, s\u0142u\u017cenia do mszy, pocz\u0105tk\u00f3w j\u0119zyka \u0142aci\u0144skiego, w tym tak\u017ce czytania i pisania oraz \u015bpiewu ko\u015bcielnego, kt\u00f3ry stanowi\u0142 nieod\u0142\u0105czny czynnik w ceremoniale ca\u0142orocznym obrz\u0119d\u00f3w ko\u015bcielnych.<\/p>\n

Nauczyciel \u00f3wczesny chodzi\u0142 ubrany w szaty duchowne, utrzymywany by\u0142 z dochod\u00f3w parafii i uwa\u017cany za s\u0142ug\u0119 ko\u015bcielnego, wykonywa\u0142 codziennie wiele pos\u0142ug w czasie obrz\u0119d\u00f3w zwi\u0105zanych z \u017cyciem ko\u015bcio\u0142a.<\/p>\n

Z ksi\u0105g metrykalnych sadowie\u0144skiej parafii dowiadujemy si\u0119 o pierwszych nauczycielach tej szko\u0142y, a\u017c do ko\u0144ca wieku XVII. Byli to, jak wspomina kronika, \u201ewielce szanowani i przez og\u00f3\u0142 powa\u017cani Adam P\u0142o\u0144ski, Tomasz Brokowski (Brokoniusz), Biele\u0144ski, Biniewski i Ostrowski. Nazwiska ich figuruj\u0105 w ksi\u0119gach metrykalnych dlatego, \u017ce byli oni bardzo cz\u0119sto zapraszani przez miejscowy lud na ojc\u00f3w chrzestnych swych dzieci, co wynika z tre\u015bci akt\u00f3w urodze\u0144 z tamtych czas\u00f3w.<\/p>\n

Jak d\u0142ugo trwa\u0142a ta szko\u0142a parafialna trudno jest definitywnie ustali\u0107. Nie wiadomo r\u00f3wnie\u017c kiedy ona upad\u0142a, poniewa\u017c brak jest dalszych \u015blad\u00f3w o jej istnieniu na d\u0142ugo przed ostatnim rozbiorem kraju. M\u00f3wi o tym zdawkowo wspomniana wy\u017cej kronika parafialna \u201e\u017ce szko\u0142y od pocz\u0105tku wieku XIX nie by\u0142o\u201d. Ju\u017c wizytacja biskupa Skarszewskiego z roku 1810 m\u00f3wi, \u017ce nie ma \u017cadnej fundacji dla szko\u0142y parafialnej. Wizytacje dzieka\u0144skie r\u00f3wnie\u017c stwierdzaj\u0105 brak szko\u0142y. W 1832 r. dziekan w\u0119growski w raporcie pisze: \u201edla braku funduszu szko\u0142a nie egzystuje\u201d. W raportach z innych lat to samo stwierdza si\u0119 z dodaniem: \u201eszko\u0142a parafialna nie egzystuje, ale koniecznie jest potrzebna\u201d. Wizytacja kanoniczna z roku 1835 pisze: \u201eSzko\u0142y \u017cadnej nie ma organista tylko uczy dzieci, kt\u00f3rych wie\u015bniacy w ma\u0142ej liczbie pragn\u0105 kszta\u0142ci\u0107 w zasadach wiary i sztuce czytania\u201d. \u201eW 1839 r. jeszcze szko\u0142y nie ma, ale dziedzic wyznaczy\u0142 3 morgi gruntu dla nauczyciela i ten, kt\u00f3ry uczy dzieci w parafii u\u017cytkuje grunt wspomniany\u201d. Inna notatka m\u00f3wi, \u017ce dopiero w roku 1859 nauczycielem szko\u0142y przyko\u015bcielnej by\u0142 Jan Olton.<\/p>\n

Takie same dzia\u0142ki gruntu zosta\u0142y przydzielone przez administracj\u0119 hrabiego Zamoyskiego na mocy ukaz\u00f3w uw\u0142aszczeniowych, a wi\u0119c po roku 1864 \u2013 innym szk\u00f3\u0142kom, mi\u0119dzy innymi w Wilczog\u0119bach, Ra\u017cnach i Morzyczynie. By\u0142y to grunty, kt\u00f3re zgodnie z ukazem carskim mia\u0142y stanowi\u0107 w\u0142asno\u015b\u0107 og\u00f3\u0142u ch\u0142opskiego danej wsi, lecz u\u017cytkowane by\u0142y zawsze przez nauczyciela ucz\u0105cego w tej szkole.<\/p>\n

Po ukazie carskim o uw\u0142aszczeniu ch\u0142op\u00f3w rozpoczyna si\u0119 dla szkolnictwa polskiego na wsi nowy okres, w kt\u00f3rym administracja zaborcza stara si\u0119 wszelkimi drogami i \u015brodkami pozbawi\u0107 w\u0142adz\u0119 ko\u015bcieln\u0105 opieki i wp\u0142ywu na szk\u00f3\u0142ki wiejskie. Dla pozyskania sobie ch\u0142opstwa w\u0142adze carskie tworzy\u0142y szko\u0142y pocz\u0105tkowe, jednak utrzymane w duchu polityki zaborczej z obowi\u0105zuj\u0105cym rosyjskim j\u0119zykiem nauczania.<\/p>\n

Polityka zaborcza caratu d\u0105\u017cy\u0142a w ten spos\u00f3b do usuni\u0119cia wp\u0142ywu kleru katolickiego, a tak\u017ce os\u00f3b u\u015bwiadomionych pod wzgl\u0119dem narodowym, na szkolnictwo pocz\u0105tkowe, aby powierzy\u0107 je osobom lojalnym wobec w\u0142adzy rosyjskiej.<\/p>\n

Stanowi\u0142o to jeden z zaborczych chwyt\u00f3w w niszczeniu \u015bwiadomo\u015bci narodowej ch\u0142opstwa polskiego, a jednocze\u015bnie zmierza\u0142o do coraz to szerzej prowadzonej akcji rusyfikatorskiej \u201ekraju nadprywislinskiego\u201d.<\/p>\n

Nic dziwnego, \u017ce na terenie ca\u0142ego zaboru rosyjskiego pojawiaj\u0105 si\u0119 ch\u0119tnie przez w\u0142adze carskie zatrudnieni nauczyciele pochodzenia rosyjskiego lub niepolskich narodowo\u015bci. Ze wzgl\u0119du jednak na brak nauczycieli Rosjan, rz\u0105d Kr\u00f3lestwa Polskiego organizuje seminaria nauczycielskie, do kt\u00f3rych przyjmowane by\u0142y wy\u0142\u0105cznie dzieci ch\u0142opskie.<\/p>\n

Uczni\u00f3w tych seminari\u00f3w starano si\u0119 wychowywa\u0107 w duchu rosyjskim, izolowa\u0107 od wp\u0142ywu kultury polskiej, aby w ten spos\u00f3b przygotowa\u0107 bierne i pos\u0142uszne sobie kadry do realizacji poprzez szko\u0142\u0119 swoich zaborczych zamierze\u0144 rusyfikacyjnych. Przyjmowano do nich r\u00f3wnie\u017c ch\u0119tnie Litwin\u00f3w, kt\u00f3rych potem zatrudniano w szko\u0142ach polskich.<\/p>\n

Mimo to w\u0142adza zaborcza odnosi\u0142a si\u0119 do tych szk\u00f3\u0142 i nauczycieli bardzo podejrzliwie i nie darzy\u0142a ich pe\u0142nym zaufaniem. Ta nieufno\u015b\u0107 i podejrzliwo\u015b\u0107 hamowa\u0142y w powa\u017cnym stopniu rozw\u00f3j polskiego szkolnictwa i ogranicza\u0142y zezwolenia na otwieranie nowych szk\u00f3\u0142, a w szczeg\u00f3lno\u015bci wiejskich szk\u00f3\u0142 pocz\u0105tkowych. W dodatku w\u015br\u00f3d nieu\u015bwiadomionego dotychczas ch\u0142opstwa brak by\u0142o zrozumienia potrzeby o\u015bwiaty i szko\u0142y. Podejrzliwy i nieufny w stosunku do ka\u017cdej w\u0142adzy ch\u0142op polski obawia\u0142 si\u0119 i w tym wzgl\u0119dzie wi\u0119kszych podatk\u00f3w, obci\u0105\u017ce\u0144 gospodarczych i ci\u0119\u017caru utrzymywania szk\u00f3\u0142, kt\u00f3re poprzez gminy mog\u0142y ewentualnie spa\u015b\u0107 na ch\u0142opstwo.<\/p>\n

Nie dziwmy si\u0119 zatem, \u017ce \u00f3wczesna sie\u0107 szkolna w okupowanym kraju by\u0142a rzadka i nie posiadaj\u0105ca nale\u017cytych ogniw organizacyjnych. By\u0142y gminy, w kt\u00f3rych szk\u00f3\u0142 wcale nie by\u0142o. Pod tym wzgl\u0119dem \u00f3wczesna gmina Sadowne nale\u017ca\u0142a do wyj\u0105tkowych. Dodajmy, \u017ce w roku 1883 na 15 szk\u00f3\u0142 w ca\u0142ym powiecie w\u0119growskim a\u017c 6 znajdowa\u0142o si\u0119 w gminie sadowie\u0144skiej, z tego trzy polskie: w Sadownem, Grabinach i Morzyczynie, i trzy mniejszo\u015bciowe szko\u0142y niemieckie: w P\u0142atkownicy, Sadolesiu i Oci\u0119tem.<\/p>\n

W ten spos\u00f3b szko\u0142a parafialna w Sadownem zosta\u0142a przej\u0119ta przez gmin\u0119 i oderwana zupe\u0142nie od wp\u0142yw\u00f3w ko\u015bcio\u0142a. Szko\u0142y otwarte p\u00f3\u017aniej automatycznie znalaz\u0142y si\u0119 tak\u017ce pod tym samym zarz\u0105dem. Na polecenie administracji Zamoyskiego do przydzielonych ka\u017cdej szkole 3-ech morg\u00f3w gruntu pobudowano oko\u0142o roku 1874 budynki szkolne w Sadownem, Grabinach i Morzyczynie. Nieco p\u00f3\u017aniej, bo w roku 1884, dzi\u0119ki usilnemu staraniu w\u00f3jta J\u00f3zefa Wycecha i mieszka\u0144c\u00f3w, powsta\u0142a szko\u0142a pocz\u0105tkowa w Wilczog\u0119bach. By\u0142o to, jak na owe czasy, du\u017ce i zrozumia\u0142e osi\u0105gni\u0119cie.<\/p>\n

We wsiach takich, jak Ko\u0142odzi\u0105\u017c, Sok\u00f3\u0142ka i Szynkarzyzna, pozostaj\u0105cych pod szerokim wp\u0142ywem dworu i jego oficjalist\u00f3w, nie by\u0142o szk\u00f3\u0142. Wydaje si\u0119 to by\u0107 ca\u0142kowicie zrozumia\u0142e ze wzgl\u0119du na polityk\u0119 dworu zmierzaj\u0105c\u0105, jak wiadomo, do utrzymania ch\u0142opa w du\u017cej od siebie zale\u017cno\u015bci i ciemnocie sprzyjaj\u0105cej jej podtrzymaniu \u2013 by ch\u0142op, jak zawsze, by\u0142 pos\u0142uszny i uleg\u0142y dworowi i jego samolubnej polityce.<\/p>\n

W roku 1902 \u00f3wczesny w\u00f3jt gminy Adam Zy\u015bk, w wyniku uchwa\u0142y zebrania gminnego, wyst\u0105pi\u0142 do w\u0142adz zaborczych z pro\u015bb\u0105 o za\u0142o\u017cenie szko\u0142y w Sok\u00f3\u0142ce. Starania te nie przynios\u0142y jednak oczekiwanych rezultat\u00f3w i szko\u0142y nie otwarto.<\/p>\n

Niezaprzeczalnie stwierdzi\u0107 nale\u017cy, \u017ce istnienie szk\u00f3\u0142 w Sadownem, Grabinach, Morzyczynie i Wilczog\u0119bach wywar\u0142o ogromny wp\u0142yw na \u015bwiadomo\u015b\u0107 narodow\u0105 ich mieszka\u0144c\u00f3w i przyczyni\u0142o si\u0119 w du\u017cym stopniu do podniesienia kultury duchowej, rozwoju czytelnictwa i u\u015bwiadomienia spo\u0142eczno \u2013 politycznego.<\/p>\n

\u0179r\u00f3d\u0142o:\u00a0SADOWIE\u0143SKIE OBRAZY –\u00a0<\/strong>Zebrane wspomnienia z dawnego i bli\u017cszego \u017cycia Sadownego i okolic, Edward S\u00f3wka –\u00a0SADOWNE 1970<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Wed\u0142ug dokument\u00f3w parafialnych, wiadomo\u015bci o pierwszej szkole w Sadownem si\u0119gaj\u0105 II po\u0142owy w. XVI.<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[5,841,31],"tags":[843,2288],"class_list":["post-6319","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-newsy","category-sadowienskie-obrazy","category-historia-gminy","tag-edward-sowka","tag-sadowienskie-obrazy"],"views":2837,"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/info.sadowne.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/6319","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/info.sadowne.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/info.sadowne.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/info.sadowne.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/info.sadowne.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=6319"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/info.sadowne.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/6319\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":6320,"href":"https:\/\/info.sadowne.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/6319\/revisions\/6320"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/info.sadowne.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=6319"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/info.sadowne.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=6319"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/info.sadowne.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=6319"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}