{"id":6929,"date":"2014-11-19T13:45:43","date_gmt":"2014-11-19T12:45:43","guid":{"rendered":"http:\/\/www.infosadowne.boo.pl\/?p=6929"},"modified":"2014-11-19T13:46:42","modified_gmt":"2014-11-19T12:46:42","slug":"sadowne-w-niewoli-hitlerowskiej","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/info.sadowne.pl\/?p=6929","title":{"rendered":"Sadowne w niewoli hitlerowskiej"},"content":{"rendered":"
\"2014.11.04.17\"<\/a>

foto:www.odkrywca.pl<\/p><\/div>\n

Smutny i bardzo bolesny widok przedstawia\u0142o Sadowne po wkroczeniu okrutnych zwyci\u0119zc\u00f3w spod znaku z\u0142amanego krzy\u017ca.<\/strong><\/p>\n

\"ES.\"Ruchliwe i do\u015b\u0107 \u017cywotne dotychczas nasze osiedle zamar\u0142o teraz prawie zupe\u0142nie po ca\u0142kowitym niemal spaleniu i wymordowaniu cz\u0119\u015bci jego mieszka\u0144c\u00f3w, zw\u0142aszcza \u017byd\u00f3w. Sw\u0105d spalenizny wplata\u0142 si\u0119 w dymi\u0105ce przez kilka dni zgliszcza niedawnego jeszcze \u017cycia. Kikuty komin\u00f3w, resztki tlej\u0105cych \u015bcian i opalonych drzew stercza\u0142y bole\u015bnie w\u015br\u00f3d z\u0142owrogiej, przepojonej groz\u0105 \u015bmierci i zniszczenia atmosfery wojennych dni, smutnego w dziejach naszych i na zawsze pami\u0119tnego wrze\u015bnia.<\/p>\n

Ocala\u0142e w tym pogromie resztki mieszka\u0144c\u00f3w Sadownego, wyl\u0119knione i dr\u017c\u0105ce przed okrucie\u0144stwem pijanych \u017co\u0142dak\u00f3w hitlerowskich, kry\u0142y si\u0119 w pobliskich lasach, piwnicach, bunkrach ziemnych i zakamarkach pozosta\u0142ych budynk\u00f3w.<\/p>\n

Niepewno\u015b\u0107 nieznanego, nowego \u017cycia w zmienionych gwa\u0142townie warunkach dodawa\u0142a l\u0119ku i grozy. Poniewieraj\u0105ce si\u0119 zw\u0142oki zabitych \u017co\u0142nierzy i pomordowanych \u017byd\u00f3w, padlina ko\u0144ska oraz wa\u0142\u0119saj\u0105ce si\u0119 bezpa\u0144skie, wyj\u0105ce przeci\u0105gle psy, dodawa\u0142y temu widokowi jeszcze wi\u0119kszej okropno\u015bci, spowitej koszmarem okrucie\u0144stwa i gwa\u0142tu zadanego przemoc\u0105 przez napastnik\u00f3w z Zachodu.<\/p>\n

Nigdy na przestrzeni swego 4-wiekowego istnienia nie dozna\u0142o Sadowne takich okrucie\u0144stw, jakie spotka\u0142y je wtedy.<\/p>\n

Dobrze zrobili m\u0119\u017cczy\u017ani, \u017ce uszli przedtem w g\u0142\u0105b kraju. Bilans ofiar ludzkich by\u0142by na pewno jeszcze wi\u0119kszy gdyby pozostali oni w Sadownem. Nale\u017cy przypuszcza\u0107, \u017ce buszuj\u0105cy razem z \u017co\u0142dactwem hitlerowskim miejscowi koloni\u015bci niemieccy mieliby okazj\u0119 do krwawych rozlicze\u0144 wynikaj\u0105cych z tajonych przez wiele lat\u00a0 nienawi\u015bci do Polak\u00f3w.<\/p>\n

\u015awiadomo\u015b\u0107 politycznego tragizmu i beznadziejno\u015bci najbli\u017cszego niewolniczego \u017cycia malowa\u0142a si\u0119 w wyl\u0119knionych oczach tych mieszka\u0144c\u00f3w Sadownego i okolic, kt\u00f3rzy cudem unikn\u0119li \u015bmierci i ca\u0142o wyszli z pogromu narzuconej si\u0142\u0105 i przemoc\u0105 wojny.<\/p>\n

Krwawy zwyci\u0119zca nie od razu zadomowi\u0142 si\u0119 w naszej osadzie. Dopiero w dnia dni po spaleniu Sadownego i zniszczeniu resztek oddzia\u0142\u00f3w polskich, lawina \u017co\u0142dactwa, tabor\u00f3w konnych i samochod\u00f3w zwali\u0142a si\u0119, zajmuj\u0105c kwatery w budynku szkolnym, remizie stra\u017cackiej, plebanii, ocala\u0142ych domach, a nawet w ko\u015bciele.<\/p>\n

Po kilku dniach du\u017ca ich cz\u0119\u015b\u0107 pomaszerowa\u0142a w kierunku Warszawy. Opr\u00f3\u017cnili szereg kwater, a mi\u0119dzy innymi ko\u015bci\u00f3\u0142, do kt\u00f3rego nast\u0119pnie sp\u0119dzili, trzymaj\u0105c pod zamkni\u0119ciem i stra\u017c\u0105, kilka tysi\u0119cy pojmanych w niewol\u0119 \u017co\u0142nierzy polskich.<\/p>\n

Specjalna kolumna porz\u0105dkowa wojsk okupacyjnych pod dow\u00f3dztwem oficera pochodzenia austriackiego w stopniu Hauptmanna zaj\u0119\u0142a si\u0119 zaraz po wkroczeniu uprz\u0105tni\u0119ciem poleg\u0142ych zar\u00f3wno swoich, jak i polskich. Z nakazu dow\u00f3dcy tej grupy zwieziono z okolicznych wsi i Sadownego zw\u0142oki wszystkich poleg\u0142ych na miejscowy cmentarz parafialny. \u017bo\u0142nierze niemieccy oraz sp\u0119dzona do tego smutnego obrz\u0105dku garstka cywil\u00f3w, zaj\u0119li si\u0119 zbiciem ponad 100 skrzy\u0144 \u2013 trumien, do kt\u00f3rych z\u0142o\u017cono zw\u0142oki poleg\u0142ych. Swoich Niemcy skrz\u0119tnie spisywali wg metalowych, osobistych metryk \u017co\u0142nierskich, za\u015b polskich podobno spisano, lecz dotychczas \u017cadnego \u015bladu w aktach gminnych nie znaleziono. Kto\u015b z \u00f3wczesnej administracji gminnej nie dopatrzy\u0142 tej sprawy nale\u017cycie i dlatego nie znamy nazwisk bohaterskich \u017co\u0142nierzy tam z\u0142o\u017conych. Pozostan\u0105 oni w naszej pami\u0119ci jako bezimienni, nieznani \u017co\u0142nierze.<\/p>\n

Uszanowa\u0142 bohaterstwo tych \u017co\u0142nierzy tak\u017ce i okupant. Na zbiorowej, obsadzonej \u015bwierkami mogile umieszczono na betonowej g\u0142owicy polski he\u0142m \u017co\u0142nierski i drewniany (dzi\u015b ju\u017c nieistniej\u0105cy) krzy\u017c i tablic\u0119 z napisem w j\u0119zyku niemieckim: \u201eHier ruhen In Gott 50 unbekante, tapfere polnischen soldaten\u201d, z tekstem polskim: \u201eTu spoczywa w Bogu 50 nieznanych, dzielnych polskich \u017co\u0142nierzy\u201d. Na mogile Niemc\u00f3w widnia\u0142y g\u0119sto ustawione, drewniane krzy\u017ce z nazwiskami poleg\u0142ych. W tej samej mogile, na jej skraju od strony mogi\u0142y polskiej, pogrzebano w rok p\u00f3\u017aniej \u017co\u0142nierza niemieckiego, kt\u00f3ry, b\u0119d\u0105c w stanie nietrze\u017awym, uton\u0105\u0142 podczas k\u0105pieli w stawie Pierwszego Mostu.<\/p>\n

Omawiaj\u0105c zagadnienie grzebania poleg\u0142ych we wrze\u015bniu \u017co\u0142nierzy, nale\u017cy tu koniecznie wspomnie\u0107 o odosobnionym, a bli\u017cej nieznanym szerszemu og\u00f3\u0142owi spo\u0142ecze\u0144stwa fakcie obywatelskiego pogrzebu pierwszego poleg\u0142ego w obronie Sadownego \u017co\u0142nierza polskiego. W 31 lat po tragedii wrze\u015bniowej narodu polskiego, w roku 1970, dzi\u0119ki ofiarno\u015bci i zas\u0142uguj\u0105cej na uznanie postawy obywatelskiej mistrza kamieniarskiego Witolda Nowakowskiego z Ziele\u0144ca, a prowadz\u0105cego sw\u00f3j zak\u0142ad w Sadownem, stan\u0105\u0142 tu\u017c przy zachodniej bramie cmentarza skromny , ale jak\u017ce wymownie pi\u0119kny i trwa\u0142y znak w postaci, zaprojektowanego przez Edwarda S\u00f3wk\u0119 i przy poparciu sprawy przez Franciszka Karczmarczyka, pomnik wykonany jako bezinteresowny dar W. Nowakowskiego dla Nieznanego \u017bo\u0142nierza z roku 1939. Miejsce to uwiecznione pomnikiem jest pierwsz\u0105 oddzieln\u0105 mogi\u0142\u0105 \u017co\u0142niersk\u0105, do kt\u00f3rej, dzi\u0119ki ofiarnej postawie trzech sadowe\u0144skich obywateli, z\u0142o\u017cono bohaterskie szcz\u0105tki \u017co\u0142nierskie na kilka dni przed zbiorowym pogrzebem 50-ciu wy\u017cej wymienionych poleg\u0142ych \u017co\u0142nierzy polskich i niemieckich.<\/p>\n

Wed\u0142ug relacji \u017cyj\u0105cego jeszcze dzi\u015b (1970) J\u00f3zefa Konika, jedynego w tej chwili \u015bwiadka smutnego obrz\u0119du pogrzebowego, w kt\u00f3rym ten\u017ce Konik bra\u0142 osobi\u015bcie udzia\u0142 \u2013 historia tego pierwszego bohatera przedstawia si\u0119 nast\u0119puj\u0105co: w dniu 10 lub 11 wrze\u015bnia, kiedy wojska hitlerowskie dokonawszy po\u017carowego zniszczenia, wkroczy\u0142y do Sadownego \u2013 mieszkaniec Sadownego Stefan Paw\u0142owski, w\u0142a\u015bciciel zak\u0142adu masarskiego, wezwa\u0142 do siebie Jana Cioka i J\u00f3zefa Konika, przedstawiaj\u0105c im sw\u00f3j plan dokonania obrz\u0119du pogrzebowego owego, nieznanego nam po dzi\u015b dzie\u0144 \u017co\u0142nierza, kt\u00f3rego zw\u0142oki znaleziono w rowie przy szosie, naprzeciw domostwa rodziny Szabelskich, przy tzw. \u201eRynnie\u201d. Nale\u017cy przypuszcza\u0107, \u017ce by\u0142 to jeden z obro\u0144c\u00f3w Sadownego, bior\u0105cy udzia\u0142 w walce usytuowanego w pobliskich zaro\u015blach gniazda karabin\u00f3w maszynowych, b\u0119d\u0105cego jednym z punkt\u00f3w oporu wojsk polskich wycofuj\u0105cych si\u0119 spod R\u00f3\u017cana, a om\u00f3wionego przedtem we fragmencie \u201eTragiczny wrzesie\u0144\u201d.<\/p>\n

Nieszcz\u0119snego \u017co\u0142nierza najprawdopodobniej musia\u0142a zaskoczy\u0107 nieub\u0142agana \u015bmier\u0107 w tym w\u0142a\u015bnie rowie. Jak d\u0142ugo on tam le\u017ca\u0142, trudno powiedzie\u0107. Nied\u0142ugo chyba jednak, poniewa\u017c zw\u0142oki jego, mimo panuj\u0105cego w\u00f3wczas ciep\u0142a, nie znajdowa\u0142y si\u0119 w stanie rozk\u0142adu. \u017bo\u0142nierz \u00f3w, maj\u0105cy lat oko\u0142o 30, mia\u0142 oberwane obie nogi powy\u017cej kolan, poszarpany straszliwie mundur zbroczony we krwi i rozerwany lewy bok. Nale\u017cy przypuszcza\u0107, \u017ce \u015bmier\u0107 jego spowodowana by\u0142a wybuchem granatu lub pociskiem mo\u017adzierzowym i nast\u0105pi\u0142a natychmiast.<\/p>\n

\"O\"<\/a>Wymienieni wy\u017cej mieszka\u0144cy Sadownego, zabrawszy ze sob\u0105 w\u00f3z wymoszczony s\u0142om\u0105, udali si\u0119 przez pola do miejsca \u017co\u0142nierskiej \u015bmierci poleg\u0142ego. W tym samym czasie, oko\u0142o po\u0142udnia przeci\u0105ga\u0142y szos\u0105 ku Sadownemu kolumny hitlerowskich wojsk, kt\u00f3re oboj\u0119tnie patrzy\u0142y na przydro\u017cn\u0105 scen\u0119 zabierania z rowu poleg\u0142ego \u017co\u0142nierza polskiego. Nale\u017cy tu z uznaniem podkre\u015bli\u0107 odwag\u0119 i po\u015bwi\u0119cenie tych trzech ludzi, kt\u00f3rzy, mimo obecno\u015bci znanych z okrucie\u0144stwa \u017co\u0142dak\u00f3w hitlerowskich, ofiarnie, prawie z nara\u017ceniem \u017cycia zaj\u0119li si\u0119 pogrzebaniem \u017co\u0142nierskich zw\u0142ok. Zmasakrowane jego szcz\u0105tki przewieziono natychmiast na pobliski cmentarz i w napr\u0119dce wykopanej mogile, bez trumny, z\u0142o\u017cono go w rzeczonym wy\u017cej miejscu. W smutnej i bezludnej scenerii, z udzia\u0142em zaledwie trzech os\u00f3b cywilnych, bez salwy i honor\u00f3w wojskowych leg\u0142y na wieczny spoczynek bohaterskie szcz\u0105tki obro\u0144cy Sadownego. Nieub\u0142agany los przeznaczenia, kierowany trudnymi warunkami wojennymi, zap\u0119dzi\u0142 go a\u017c tu z dalekiego Wilna, aby z\u0142o\u017cy\u0107 swe \u017co\u0142nierskie ko\u015bci ku chwale napadni\u0119tej zdradziecko Ojczyzny. Ofiara przelanej krwi zamkni\u0119ta zosta\u0142a rachunkiem piaszczystych bry\u0142 sadowie\u0144skiego cmentarza, kt\u00f3re pokry\u0142y go na zawsze. Prochy jego, przywalone ci\u0119\u017ck\u0105 p\u0142yt\u0105 grobowca, b\u0119d\u0105 wiecznym dokumentem o jego bohaterstwie w obronie napadni\u0119tej brutalnie Ojczyzny. Niech ci Nieznany \u017bo\u0142nierzu sadowie\u0144ska ziemia lekk\u0105 i wdzi\u0119czn\u0105 b\u0119dzie po wsze czasy!<\/p>\n

Stefan Paw\u0142owski, kieruj\u0105c si\u0119 zdrowym rozs\u0105dkiem, wyj\u0105\u0142 z munduru kieszeni poleg\u0142ego jego dokumenty, z kt\u00f3rych wynika\u0142o, \u017ce by\u0142 to \u017co\u0142nierz w stopniu plutonowego, mieszkaniec Wilna, posiadaj\u0105cy r\u00f3wnie\u017c przy sobie legitymacj\u0119 stwierdzaj\u0105c\u0105, \u017ce by\u0142 on w \u201ecywilu\u201d komendantem oddzia\u0142u \u201eStrzelca\u201d w Wilnie. Dokumenty te S. Paw\u0142owski z\u0142o\u017cy\u0142 w depozyt do \u00f3wczesnego proboszcza ks. Makarewicza, kt\u00f3ry niestety nie powiadomi\u0142 rodziny poleg\u0142ego, zatraci\u0142 gdzie\u015b te dokumenty i dlatego imi\u0119 spoczywaj\u0105cego dzi\u015b pod p\u0142yt\u0105 wzniesionego pomnika pozostanie na zawsze niewiadome i opatrzone mianem Nieznanego \u017bo\u0142nierza 1939 r.<\/p>\n

Od pierwszych dni swego okupacyjnego pobytu na naszej ziemi Niemcy rozpocz\u0119li sw\u0105 dzia\u0142alno\u015b\u0107 od organizowania administracji i nowego, zmienionego na niemieck\u0105 mod\u0142\u0119 \u017cycia Polak\u00f3w.<\/p>\n

Po dwudziestu latach wolnego, w oswobodzonej od rz\u0105d\u00f3w zaborczych Ojczy\u017anie, \u017cycia, pojawi\u0142 si\u0119 znowu na polskiej ziemi niedawny jej okupant, ale w innej ni\u017c wtedy sk\u00f3rze drapie\u017ccy, pomno\u017conej okrucie\u0144stwem, nienawi\u015bci\u0105 i zwierz\u0119c\u0105 pod\u0142o\u015bci\u0105 w stosunku do elementu polskiego. Sw\u00f3j nikczemny stosunek do Polak\u00f3w przejawi\u0142 od razu okupant w okrucie\u0144stwie zastosowanym podczas walk pozycyjnych w stosunku do \u017co\u0142nierzy polskich i ludno\u015bci cywilnej. Z nies\u0142ychanym dotychczas bestialstwem i drapie\u017cno\u015bci\u0105 bombarduj\u0105c otwarte, cz\u0119sto bezbronne miasta i morduj\u0105c masowo niewinn\u0105 ludno\u015b\u0107 cywiln\u0105, obiecuj\u0105c sobie d\u0142ugowieczne tu panowanie, opieraj\u0105c si\u0119 na postrachu i terrorze, rozpoczyna\u0142 swe krwawe rz\u0105dy na odwiecznie polskiej ziemi, do kt\u00f3rej w ostatnich latach przed napa\u015bci\u0105 na nasz kraj ro\u015bci\u0142 sobie nieuzasadnione pretensje.<\/p>\n

Pogr\u0105\u017ceni w g\u0142\u0119bokim smutku mieszka\u0144cy Sadownego i okolic op\u0142akiwali tych, co zamordowano podczas dzia\u0142a\u0144 frontowych, jak r\u00f3wnie\u017c i tych, kt\u00f3rzy znale\u017ali si\u0119 w szeregach \u017co\u0142nierskich i wie\u015bci \u017cadnych o nich nie by\u0142o. Jedni podzielili los je\u0144c\u00f3w wojennych, inni zagin\u0119li bezpowrotnie, oddaj\u0105c \u017cycie w obronie Ojczyzny.<\/p>\n

\u0179r\u00f3d\u0142o:\u00a0SADOWIE\u0143SKIE OBRAZY –\u00a0<\/strong>Zebrane wspomnienia z dawnego i bli\u017cszego \u017cycia Sadownego i okolic, Edward S\u00f3wka –\u00a0SADOWNE 1970<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Smutny i bardzo bolesny widok przedstawia\u0142o Sadowne po wkroczeniu okrutnych zwyci\u0119zc\u00f3w spod znaku z\u0142amanego krzy\u017ca.<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[5,841,31],"tags":[843,101,2288],"class_list":["post-6929","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-newsy","category-sadowienskie-obrazy","category-historia-gminy","tag-edward-sowka","tag-historia-gminy-sadowne","tag-sadowienskie-obrazy"],"views":3832,"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/info.sadowne.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/6929","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/info.sadowne.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/info.sadowne.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/info.sadowne.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/info.sadowne.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=6929"}],"version-history":[{"count":2,"href":"https:\/\/info.sadowne.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/6929\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":6932,"href":"https:\/\/info.sadowne.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/6929\/revisions\/6932"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/info.sadowne.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=6929"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/info.sadowne.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=6929"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/info.sadowne.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=6929"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}