{"id":7165,"date":"2014-12-09T08:08:11","date_gmt":"2014-12-09T07:08:11","guid":{"rendered":"http:\/\/www.infosadowne.boo.pl\/?p=7165"},"modified":"2014-12-09T08:08:11","modified_gmt":"2014-12-09T07:08:11","slug":"achtung-fleckfiber","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/info.sadowne.pl\/?p=7165","title":{"rendered":"Achtung Fleckfiber!"},"content":{"rendered":"

\"ES.\"5-letni czas okupacji hitlerowskiej by\u0142 okresem ci\u0119\u017ckim i w niekt\u00f3rych jej latach brzemiennym w krwawe wydarzenia. <\/strong><\/p>\n

Przyzwyczajeni przedtem do swobody Polacy musieli si\u0119 niespodziewanie pogodzi\u0107 z narzucon\u0105 im przemoc\u0105, w\u0142adz\u0105 okupacyjn\u0105 drapie\u017cnego i nie przebieraj\u0105cego w \u015brodkach zaborcy. Do najbardziej ci\u0119\u017ckich i obfituj\u0105cych w groz\u0119 nale\u017cy zaliczy\u0107 pierwsz\u0105 srog\u0105 wojenn\u0105 zim\u0119 z 1939 na 1940 r. oraz lata 1942, 1943 i pocz\u0105tek roku 1944.<\/p>\n

Wspomniana wy\u017cej bardzo mro\u017ana zima, podczas kt\u00f3rej wymarz\u0142o wiele sad\u00f3w i zwierzyny le\u015bnej, dokuczy\u0142a tak\u017ce szczeg\u00f3lnie wysiedle\u0144com usuni\u0119tym brutalnie przez hitlerowc\u00f3w z Pomorza i Pozna\u0144skiego. Byli to ci, kt\u00f3rzy odm\u00f3wili podpisania podsuwanej przez okupanta volkslisty, ogo\u0142oceni dos\u0142ownie ze wszystkiego, musieli pod gro\u017ab\u0105 kary \u015bmierci opuszcza\u0107 dotychczasowe w\u0142asne gospodarstwa rolne, na kt\u00f3rych natychmiast osiedlano element niemiecki. Ludzie ci osiedlani w ogo\u0142oconych i obrabowanych doszcz\u0119tnie przez wyje\u017cd\u017caj\u0105cych w ko\u0144cu 1939 r. kolonist\u00f3w, a do reszty tak\u017ce przez wojenne hieny ludzkie, gospodarstwach poniemieckich w Sadolesiu, P\u0142atkownicy, Sojk\u00f3wku i Oci\u0119tem wiedli nader ci\u0119\u017cki \u017cywot ludzi dotkni\u0119tych w spos\u00f3b okrutny przez niemiecki taran wojny.<\/p>\n

Pustka, brak jakiegokolwiek mienia i sprz\u0119tu, zimno i g\u0142\u00f3d dokucza\u0142y okropnie tym nieszcz\u0119\u015bnikom nie tylko w zimie, lecz jeszcze przez wiele miesi\u0119cy 1940 roku. Potem dzi\u0119ki dobrym sercom ludzkim i po jakim takim zagospodarowaniu losy ich poprawi\u0142y si\u0119 i tak przetrwali do czasu wyzwolenia swych stron rodzinnych wiosn\u0105 1945 roku, w kt\u00f3re skwapliwie powr\u00f3cili. Byli w\u015br\u00f3d nich tak\u017ce i ludzie podli, s\u0142u\u017c\u0105cy okupantowi, lecz na szcz\u0119\u015bcie takich by\u0142o bardzo niewielu, kt\u00f3rzy w por\u0119 zorientowawszy si\u0119 w niebezpiecznej dla siebie sytuacji czmychn\u0119li w nieznanym kierunku, innych natomiast wybitnie szkodliwych naszemu \u015brodowisku musia\u0142y W\u0142adze Podziemne zlikwidowa\u0107.<\/p>\n

Koniec wojennego roku 1941 i pierwsza po\u0142owa roku 1942 zapisa\u0142y si\u0119 w historii naszej ziemi jako ci\u0119\u017cki dla spo\u0142ecze\u0144stwa okres epidemii tyfusu plamistego, zawleczonego prawdopodobnie w nasze strony wraz z odzie\u017c\u0105 u\u017cywan\u0105, zwan\u0105 powszechnie \u201eciuchami\u201d, kt\u00f3r\u0105 w okresie wojny prowadzono o\u017cywiony handel daj\u0105cy intratne zyski handlarzom r\u00f3\u017cnego autoramentu, za\u015b wygod\u0119 ludziom jej potrzebuj\u0105cym. Istnia\u0142y r\u00f3wnie\u017c przypuszczenia, \u017ce zaraza ta przedosta\u0142a si\u0119 do nas na skutek ci\u0105g\u0142ych w\u0119dr\u00f3wek ludzkich, kontynuowanych najcz\u0119\u015bciej w pogoni za zarobkiem w rozwijaj\u0105cym si\u0119 powszechnie, pok\u0105tnym handlu w\u015br\u00f3d mieszka\u0144c\u00f3w naszych i innych wsi i miast.<\/p>\n

Poniewa\u017c zarazki tyfusu plamistego, jak wiadomo, roznoszone s\u0105 przez wesz odzie\u017cow\u0105, nie ulega najmniejszej w\u0105tpliwo\u015bci, \u017ce one w\u0142a\u015bnie, przeniesione wraz z odzie\u017c\u0105 lub przywiezione z ludzkiej ci\u017cby panuj\u0105cej wtedy w poci\u0105gach, stworzy\u0142y bardzo powa\u017cne ognisko tej zarazy w naszym terenie.<\/p>\n

Najostrzej uderzy\u0142a ta gro\u017ana choroba w wie\u015b Morzyczyn, w kt\u00f3rej przez d\u0142ugi okres umiera\u0142o codziennie po kilka os\u00f3b, a \u0142\u0105cznie zmar\u0142o tam ponad 50 os\u00f3b. Zaraza nie oszcz\u0119dzi\u0142a r\u00f3wnie\u017c innych wsi i w pocz\u0105tkach roku 1942 zacz\u0119\u0142a rozprzestrzenia\u0107 si\u0119 w spos\u00f3b gwa\u0142towny, si\u0119gaj\u0105c w promieniu odleg\u0142ym od naszej ziemi w wielu miejscowo\u015bciach powiatu w\u0119growskiego, ostrowskiego i soko\u0142owsko-podlaskiego. Gro\u017ana w swych skutkach sytuacja na tym odcinku zmusi\u0142a przel\u0119k\u0142ego okupanta do zorganizowania w budynku szko\u0142y w Sadownem zaka\u017anego szpitala zamkni\u0119tego. Przydzielono tu natychmiast opiek\u0119 lekarsk\u0105 oraz personel sanitarny, kt\u00f3ry z ogromnym po\u015bwi\u0119ceniem i nara\u017ceniem w\u0142asnego \u017cycia wype\u0142nia\u0142 swe humanitarne obowi\u0105zki a\u017c do ca\u0142kowitego wyga\u015bni\u0119cia gro\u017anej dla otoczenia epidemii.<\/p>\n

Szko\u0142a sadowie\u0144ska sta\u0142a si\u0119 w tym okresie miejscem \u015bmierci wielu setek zara\u017conych t\u0105 straszn\u0105 chorob\u0105, kt\u00f3rych w stanie agonalnym zwo\u017cono tu z licznych wiosek celem odizolowania ich od pozosta\u0142ych mieszka\u0144c\u00f3w wielu okolicznych gmin, a nawet z dalekiej gminy Kos\u00f3w Lacki.<\/p>\n

Warunki bytowania i leczenia w tym prowizorycznym, zaka\u017anym szpitalu, by\u0142y mimo ofiarno\u015bci i po\u015bwi\u0119cenia personelu w nim pracuj\u0105cego nad wyraz ci\u0119\u017ckie i dalekie od potrzeb i warunk\u00f3w lecznictwa normalnego. Brak odpowiednich lek\u00f3w i szczepie\u0144 ochronnych, kt\u00f3rych nie zastosowano nawet personelowi szpitalnemu, nie mog\u0142y oczywi\u015bcie sprzyja\u0107 zdecydowanej i szybkiej likwidacji gro\u017anej dla reszty otoczenia gro\u017anej zarazy.<\/p>\n

Sadowne i okolice sta\u0142y si\u0119 na wiele d\u0142ugich miesi\u0119cy, tego tragicznego w skutkach czasu, miejscem odosobnienia w powiecie w\u0119growskim, do kt\u00f3rego w obawie o siebie Niemcy nie zagl\u0105dali zupe\u0142nie, panicznie boj\u0105c si\u0119 zetkni\u0119cia z chorob\u0105. W obj\u0119tych epidemi\u0105 wsiach, u wylot\u00f3w dr\u00f3g pojawi\u0142y si\u0119 ostrzegawcze napisy w j\u0119zyku niemieckim: \u201eAchtung Fleckfiber\u201d. Celem opanowania rozrastaj\u0105cej si\u0119 zarazy zorganizowano specjaln\u0105 kolumn\u0119 dezynfekcyjno \u2013 sanitarn\u0105, kt\u00f3ra ka\u017cdy dom zagro\u017cony chorob\u0105 skrupulatnie odka\u017ca\u0142a za pomoc\u0105 \u015brodk\u00f3w chemicznych.<\/p>\n

Na okres istnienia szpitala w budynku szkolnym i przez wiele miesi\u0119cy po wyga\u015bni\u0119ciu epidemii, dzieci szkolne nie uczy\u0142y si\u0119 zupe\u0142nie, a potem dopiero znalaz\u0142y pomieszczenie w tzw. \u201eKantorze\u201d, w wynaj\u0119tych domach prywatnych, a nawet w stodo\u0142ach. W innych szko\u0142ach naszego regionu nauka z powodu epidemii zosta\u0142a ca\u0142kowicie zawieszona na okres wielu miesi\u0119cy.<\/p>\n

Praca ofiarnie pracuj\u0105cego w tym szpitalu personelu zar\u00f3wno lekarskiego, sanitarnego, jak i gospodarczego zas\u0142uguje na wyrazy szczerego, ludzkiego podziwu i ogromnego uznania. Niemal bezinteresownie trudzili si\u0119 i nara\u017cali w\u0142asne \u017cycie nast\u0119puj\u0105cy ludzie: lekarz Romuald Hrynkiewicz-Moczulski przesiedlony z Pomorza, p\u00f3\u017aniejszy wi\u0119zie\u0144 obozu koncentracyjnego w Stuthofie, dobry Polak, gor\u0105cy patriota, pe\u0142ni\u0105cy przez wiele lat okupacyjnych i powojennych funkcj\u0119 lekarza w Sadownem, zmar\u0142y z wycie\u0144czenia obozowego na gru\u017alic\u0119 w roku 1953. Drugi lekarz nazwiskiem Mielczarek, znajduj\u0105cy si\u0119 w Sadownem przypadkowo jako przesiedlony z Pozna\u0144skiego lub kryj\u0105cy si\u0119 przed okupantem, oraz z personelu sanitarnego, pe\u0142ni\u0105cego sw\u0105 obywatelsk\u0105 s\u0142u\u017cb\u0119 nie dla zysku, lecz z po\u015bwi\u0119cenia spo\u0142ecznego i humanitarnego: Halina S\u00f3wkowa, p\u00f3\u017aniejsza nauczycielka szko\u0142y w Sadownem, Helena Samuel, warszawska nauczycielka przebywaj\u0105ca w tym czasie w Sadownem przy rodzinie m\u0119\u017ca, Solnicka z Soko\u0142owa Podl., sze\u015b\u0107 si\u00f3str zakonnych, mi\u0119dzy innymi Teobalda, Akwilina i Kolumba, oraz z obs\u0142ugi Jan K\u0105dziela z zawodu szewc, p\u00f3\u017aniejszy palacz c.o. w sadowie\u0144skiej szkole, spe\u0142niaj\u0105cy wtedy funkcj\u0119 sanitariusza.<\/p>\n

Ich ofiarno\u015b\u0107 i po\u015bwi\u0119cenie, z nara\u017ceniem w\u0142asnego \u017cycia dla dobra nieszcz\u0119snych bli\u017anich, sk\u0142ania do wyra\u017cenia im pe\u0142nego uznania i szacunku za oddanie si\u0119 takiej sprawie podczas ci\u0119\u017ckich dni szalej\u0105cej epidemii.<\/p>\n

Po wyga\u015bni\u0119ciu zarazy w miesi\u0105cu lipcu 1942 r. starym zwyczajem mieszka\u0144cy Morzyczyna wystawili na skraju swej wsi drewniany, czteroramienny krzy\u017c, jako znak grasuj\u0105cej tu zarazy.<\/p>\n

Smutne to by\u0142y chwile i napawa\u0142y mieszka\u0144c\u00f3w naszej ziemi obaw\u0105 i strachem codziennym przed niespodziewanym atakiem podst\u0119pnej choroby. Groz\u0119 tego strachu pot\u0119gowa\u0142 \u017ca\u0142osny g\u0142os dzwonu ko\u015bcielnego, odprowadzaj\u0105cy codziennie niemal po kilkana\u015bcie nieraz trumien na miejsce wiecznego spoczynku. Potem, w miar\u0119 nasilania si\u0119 epidemii, zw\u0142ok jej ofiar nie wnoszono nawet do ko\u015bcio\u0142a, lecz sk\u0142adano je od razu na cmentarzu do mogi\u0142, obawiaj\u0105c si\u0119 dalszego rozprzestrzeniania choroby.<\/p>\n

Jednego tylko dnia, w styczniu 1942 r. zanotowano 12 zgon\u00f3w w tym prowizorycznym szpitalu zaka\u017anym. Wprawdzie warunki tego szpitala nie odpowiada\u0142y zupe\u0142nie wymogom lecznictwa zamkni\u0119tego, lecz by\u0142y miejscem izolacji chorych od reszty zdrowych ludzi. By\u0142o w nim oko\u0142o 100 \u0142\u00f3\u017cek zajmowanych bez przerwy, reszta za\u015b chorych, majacz\u0105cych w wysokiej gor\u0105czce, le\u017ca\u0142a na roz\u0142o\u017conych na pod\u0142odze, przywo\u017conych z domu siennikach.<\/p>\n

Ka\u017cdy chory po przybyciu do szpitala poddawany by\u0142 dezynfekcji i k\u0105pieli. Przy szpitalu istnia\u0142a specjalna kolumna dezynfekcyjna zajmuj\u0105ca si\u0119 odka\u017caniem pomieszcze\u0144 i odzie\u017cy oraz k\u0105paniem chorych. Jeden z jej cz\u0142onk\u00f3w, imieniem Wiktor, o nieznanym nazwisku, prawdopodobnie ukrywaj\u0105cy si\u0119 przed Niemcami, zmar\u0142 na tyfus i pochowany zosta\u0142 na cmentarzu. Wed\u0142ug relacji Jana K\u0105dzieli, \u00f3wczesnego w tym szpitalu sanitariusza i Jana Tomaszewskiego, by\u0142ego grabarza ko\u015bcielnego, w okresie grasowania tej straszliwej epidemii zmar\u0142o w szpitalu i poza nim w domach, wiele ponad 1000 ludzi. Najwi\u0119cej ofiar dawa\u0142y wsie: Morzyczyn, Kie\u0142czew, Lipki, Gr\u0105dy, Poniatowo, Szynkarzyzna, Zarzetka, Zalesie oraz wiele innych wsi z gminy Stoczek i Prosty\u0144.<\/p>\n

Niekt\u00f3re domy by\u0142y zaatakowane zaraz\u0105 do tego stopnia, \u017ce wymiera\u0142y niemal ca\u0142e rodziny. Bywa\u0142o, \u017ce zostawa\u0142y nieraz tylko dzieci, starsi, mniej odporni, marli masowo.<\/p>\n

Wszystkie sale szkolnego szpitala na parterze i cz\u0119\u015b\u0107 na I pi\u0119trze zastawione by\u0142y bez przerwy \u0142\u00f3\u017ckami i siennikami chorych. Umarli zwalniali miejsca nowym chorym. Nie by\u0142o dnia, aby by\u0142y miejsca wolne, nie zaj\u0119te przez chorych.<\/p>\n

Najwi\u0119kszy okres nasilenia epidemii przypad\u0142 na miesi\u0105ce: stycze\u0144, luty i marzec 1942 r. Z braku miejsca w salach lokowano przywo\u017conych tu chorych we wszystkich wolnych zakamarkach niewyko\u0144czonego jeszcze wtedy ca\u0142kowicie budynku szkolnego. Korytarze parteru i I pi\u0119tra wype\u0142nione wtedy by\u0142y po brzegi. \u015amier\u0107 zbiera\u0142a swe obfite \u017cniwo. Jej widmo zatrzyma\u0142o si\u0119 wtedy d\u0142ugo nad nieszcz\u0119sn\u0105 nasz\u0105 ziemi\u0105, zgarniaj\u0105c sw\u00f3j bogaty i brzemienny w rozpacz ludzk\u0105 i tragizm krwawy plon. Trupiarnia szpitala, mieszcz\u0105ca si\u0119 w jednej z niewyko\u0144czonych sal szkolnych na II pi\u0119trze, nie by\u0142a w okresie tych tragicznych miesi\u0119cy nigdy pusta. Jej ponura zawarto\u015b\u0107 dostarcza\u0142a bez przerwy coraz to wi\u0119cej trumien nowemu rewirowi cmentarza, kt\u00f3ry z konieczno\u015bci zosta\u0142 od strony po\u0142udniowej rozszerzony i podczas epidemii zape\u0142ni\u0142 si\u0119 g\u0119sto mogi\u0142ami jej ofiar.<\/p>\n

Atmosfera grozy, \u017calu, g\u0142\u0119bokiego smutku i og\u00f3lnego przygn\u0119bienia panowa\u0142a w\u00f3wczas we wszystkich wsiach naszego regionu. Podnieceni obaw\u0105 o utrat\u0119 \u017cycia, rozumiej\u0105cy pow\u00f3d zachorowania na t\u0119 straszliw\u0105 chorob\u0119 ludzie, unikali spotka\u0144 mi\u0119dzy sob\u0105. Zmala\u0142y do minimum wzajemne s\u0105siedzkie odwiedziny, unikano podr\u00f3\u017cy do Warszawy, Ostrowi Maz. I innych miast. Tylko pilne lub nagl\u0105ce potrzeby wyp\u0119dza\u0142y ludzi z dom\u00f3w. Ograniczano si\u0119 do najbardziej koniecznych kontakt\u00f3w, spotka\u0144 i podr\u00f3\u017cy. Frekwencja w szko\u0142ach spad\u0142a do zera, a w wioskach o du\u017cym nasileniu epidemii zaj\u0119cia szkolne zosta\u0142y ca\u0142kowicie na d\u0142ugi okres zawieszone.<\/p>\n

Na szcz\u0119\u015bcie z nastaniem wiosny, a z ni\u0105 dni i miesi\u0119cy cieplejszych, fala gro\u017anej, w warunkach wojennego \u017cycia choroby, mala\u0142a coraz bardziej, a\u017c w lipcu 1942 r. wygas\u0142a zupe\u0142nie.<\/p>\n

Ludzie odetchn\u0119li, lecz przez d\u0142ugi jeszcze czas, nie daj\u0105c wiary ca\u0142kowitemu jej ust\u0105pieniu, byli ostro\u017cni, s\u0142uchaj\u0105c przenikaj\u0105cych tu wie\u015bci o jej jeszcze trwaniu w W\u0119growie i okolicach, sk\u0105d podobnie jak i u nas zwo\u017cono chorych do identycznego szpitala w szkole na Piaskach.<\/p>\n

Wczesn\u0105 jesieni\u0105 tego\u017c roku zaraza opu\u015bci\u0142a ca\u0142kowicie powiat w\u0119growski, a jego ludno\u015b\u0107 wraca\u0142a powoli do wojennego w dalszym ci\u0105gu \u017cycia.<\/p>\n

Smutny to by\u0142 rok i wywo\u0142a\u0142 w naszym \u015brodowisku g\u0142\u0119boki wstrz\u0105s do i tak ju\u017c istniej\u0105cego tragizmu warunk\u00f3w wojennych.<\/p>\n

\u0179r\u00f3d\u0142o:\u00a0SADOWIE\u0143SKIE OBRAZY –\u00a0<\/strong>Zebrane wspomnienia z dawnego i bli\u017cszego \u017cycia Sadownego i okolic, Edward S\u00f3wka –\u00a0SADOWNE 1970<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

5-letni czas okupacji hitlerowskiej by\u0142 okresem ci\u0119\u017ckim i w niekt\u00f3rych jej latach brzemiennym w krwawe wydarzenia.<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[5,841,31],"tags":[843,101,2288],"class_list":["post-7165","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-newsy","category-sadowienskie-obrazy","category-historia-gminy","tag-edward-sowka","tag-historia-gminy-sadowne","tag-sadowienskie-obrazy"],"views":3142,"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/info.sadowne.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/7165","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/info.sadowne.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/info.sadowne.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/info.sadowne.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/info.sadowne.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=7165"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/info.sadowne.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/7165\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":7166,"href":"https:\/\/info.sadowne.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/7165\/revisions\/7166"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/info.sadowne.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=7165"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/info.sadowne.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=7165"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/info.sadowne.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=7165"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}