„Sadowieńskie obrazy” – Rozdział X
Drodzy Państwo! Jest to już ostatnia publikacja fragmentów maszynopisu śp. Edwarda Sówki pt. „Sadowieńskie obrazy”.
Dla zainteresowanych – w załączniku pełna treść maszynopisu, którą skopiowano i zapisano jako dokument Word. Można go pobrać na swój komputer. Zapraszam do zgłębiania historii regionu sadowieńskiego.
ROZDZIAŁ X
KRONIKA WCZEŚNIEJSZYCH WYDARZEŃ W REGIONIE SADOWEŃSKIM OD CZASÓW NAJDAWNIEJSZYCH DO ROKU 1970.
Edward Sówka
Przed rokiem 1425 – pierwsze wzmianki o powstaniu wsi Rażny.
1429 – lub wcześniej – powstanie wsi Morzyczyn.
1434 – książę mazowiecki Bolesław IV wyraża zgodę na przekazanie dóbr rażnieńskich kapitule kościoła kolegialnego św. Jana w Warszawie przez ich właściciela wojewodę Piotra Pylikowica.
1479 – książę mazowiecki Bolesław V uwalnia dobra rażnieńskie od podatków i innych opłat na rzecz skarbu książęcego – w zamian za modły kanoników kapituły za dusze swej matki Anny i brata Stanisława oraz za zbawienie dusz własnej i swoich spadkobierców.
1488 – założenie parafii w Łochowie.
1504 – wzmianki o istnieniu wsi Wilczogęby.
1511 – założenie parafii w Prostyni.
1514 – pierwsze wzmianki o istnieniu wsi Sadowne.
1518 – powstanie wsi Mrozowa Wola.
1518 – założenie parafii w sąsiednim Stoczku.
1524 – założenie parafii w Sadownem.
1530 – powstaje wieś Orzełek.
1532 – powstanie wsi Zieleniec.
1532 – powstanie wsi Sokółka.
1540 – powstanie wsi Brzózka.
1570 – powstanie wsi Grabiny, zwanej początkowo od jej założyciela wójta Dobrosza (gdańszczanina) Dobroszewem, a potem także Niemcową Wolą.
1572 i 1573 – katastrofalna epidemia „morowego powietrza” na całym Mazowszu, a także w regionie sadowieńskim.
1580 – pierwsza wzmianka o założeniu szkółki parafialnej w Sadownem.
1651 – klęska nieurodzaju spowodowana ulewnymi deszczami i powodzią.
1652 – 1654 – panowanie epidemii „morowego powietrza”.
1655 – 1657 – najazd szwedzki na Polskę i Mazowsze.
1657 – Szwedzi splądrowali Prostyń, zabijając księdza M. Rybińskiego.
1657 – 1663 – ponowny wybuch i trwanie epidemii zarazy.
1664 – pierwsza wzmianka o powstaniu Krupińskiego.
1677 – 1678 – wybuch epidemii zarazy.
1726 – pierwsza wzmianka o powstaniu wsi Bojewo.
1743 – pierwsza wzmianka o powstaniu wsi Ocięte.
1748 – budowa II kościoła drewnianego w Sadownem.
1756 – powstanie wsi Szynkarzyzna (pocz. nazwa Sękarzowiezna).
1757 – pojawienie się Żydów w regionie sadowieńskim.
1758 – pierwsze wzmianki o powstaniu Kuźnicy, dzisiejszej części Sadownego.
1795 – 1809 – region sadowieński pod rządami Austriaków.
1809 – 1812 – region sadowieński pod rządami Księstwa Warszawskiego.
1813 – 1814 – region sadowieński pod tymczas. zarządem rosyjskim.
od 1815 – region sadowieński pod rządami Królestwa Polskiego.
1827 – włączenie Pruskiej Kępy do Sadownego.
1829 i później – kolonizacja Niemców sprowadzonych przez Zamojskiego.
1830 – powstaje wieś Sójkówek.
10-13.II.1831 – przeprawa części armii Dybicza przez Bug w okolicy Broku i Morzyczyna, w kierunku na Węgrów.
1836 – powstają wsie Zarzetka i Podborze, jeszcze później Zalesie.
1839 – administracja dóbr Zamojskiego wydziela 3 morgi gruntu dla wyposażenia szkoły w Sadownem.
1843 – likwidacja cmentarza grzebalnego przy kościele.
1843 – wójt A. Szczurowski przenosi z Sójkówka do Sadownego budynek gminny, który przetrwał do roku 1965.
3.VI.1863 – bitwa powstańców pod Nagoszewem.
1865-6-7 – powstanie Sądu Pokoju w Sadownem.
3.III.1867 – wystawienie pomników carowi Aleksandrowi II za uwłaszczenie chłopów w Sójkówku i Sadownem.
1869 – powstanie szkoły w Grabinach.
1877 – likwidacja gminy w Płatkownicy.
1884 – powstanie szkoły w Wilczogębach.
1888 – katastrofalny wylew Bugu, wyrwanie dołów na drodze do Broku.
1891 – budowa szosy Ostrów Maz. – Mińsk Maz.
1905 – bunt mieszkańców gminy Sadowne z żądaniem wprowadzenia języka polskiego w gminie i w szkołach pod przewodem Antoniego Wycecha, Adama Zyśka i innych.
1906 – powstanie w Sadownem Spółdzielni Spożywców.
1906 – rozebranie II kościoła drewnianego w Sadownem.
1906-1909 – budowa nowego kościoła w Sadownem.
1907 – powstanie w Sadownem Kółka Rolniczego.
1907 – chłopi wybierają Antoniego Kunickiego na sędziego Sądu Pokoju w Sadownem.
1910 – konsekracja kościoła w Sadownem.
1914 – powstanie kasy oszczędn.-pożyczkowej w Sadownem.
1915 marzec – wysiedlenie kolonistów niem. do Rosji. Powrót 1918.
1915 – cofająca się armia rosyjska dokonuje wielu zniszczeń w regionie sadowieńskim (spalenie części Wilczogąb, Zalesia i pojedynczych domów w Sadolesiu, Sadownem i Płatkownicy oraz zniszczenie budynku stacyjnego i mostów na Bugu i szosie do Broku).
1915 – Rosjanie opuszczają Sadowne, przybywają Niemcy.
1916 – powstanie placówki POW – komendant Władysław Wycech.
1916 – powstanie w Sadownem Koła Polskiej Macierzy Szkolnej – prezes ks. S. Obłoza, wiceprezes Wł. Godlewski, sekretarz ks. Rafał Łysanowicz, skarbnik Wiktor Sobotka – późniejszy przew. Szk. Rady Opiek.
1916 – otwarcie dla dzieci Ochronki zorg. przez Koło Pol. Macierzy Szk.
1917 – odsłonięcie pomnika Tadeusza Kościuszki w setną rocznicę jego śmierci. Nadanie jego imienia głównej ulicy Sadownego.
1918 – do Sadownego przybywa kierownik szkoły Stanisław Rytel
1918 listopad – Peowiacy rozbrajają Niemców na terenie gminy Sadowne.
1919 – powstanie Ochotniczej Straży Pożarnej w Sadownem.
1919 – pierwsze wybory do Sejmu i Senatu.
1919-1922 – Cz. Wycech pracuje jako nauczyciel w szkole w Wilczogębach.
1920 – powstanie i upadek Komitetu Rewolucyjnego w Sadownem.
1921 – pierwszy powszechny spis ludności.
1921-1923 – odbudowa mostów na Bugu i na szosie do Broku.
1921-1922 – Cz. Wycech redaktorem czasopisma „Prac” z siedzibą redakcji w Wilczogębach.
5 i 12.XI.1922 – II wybory do Sejmu i Senatu.
1923 – odbudowa stacji kolejowej i przemianowanie jej na SADOWNE, zamiast dotychczasowej Zieleniec.
1925 – OSP Sadowne otrzymuje pierwszy swój sztandar.
1927 – powstanie Kasy Stefczyka w Sadownem.
4 i 11.III.1928 – III wybory do Sejmu i Senatu.
1928 – otwarcie poczty w Sadownem.
11.XI.1928 – odsłonięcie na cmentarzu w Sad. płyty Nieznanego Żołnierza.
1929-1939 – ciężki kryzys gospodarczy. Ciężkie położenie rolnictwa.
16 i 23.XI.1930 – IV wybory do Sejmu i Senatu.
1931 – drugi powszechny spis ludności.
1932-1934 – budowa szkoły w Sadownem.
1933 – parcelacja dawnego folwarczku plebańskiego.
1933-1935 – budowa szosy do Stoczka i Paplina.
lipiec 1934 – katastrofa autobusu na I moście w Sadownem. Zginęło 19 osób, w tym 2 Polaków i 17 Żydów przeważnie z Łomży.
1934 – oddanie do użytku nowowybudowanej szkoły w Sadownem.
- – budowa szkoły w Grabinach.
1936 – zgon zasłużonego dla sad. Regionu działacza Ant. Wycecha.
1.IX.1939 – wybuch II wojny światowej.
3.IX.1939 – bombardowanie przez Luftwaffe stacji kol. w Sadownem.
5.IX.1939 – pojawiają się pierwsi uciekinierzy spod Różana. Opowiadają o okrucieństwach żołdaków hitlerowskich w stos. do cywilnej ludności polskiej. Rozpoczyna się panika.
6.IX.1939 – na apel płk. Umiastowskiego mężczyźni opuszczają Sadowne i udają się na wschód.
8.IX.1939 – przeprawa wojsk hitlerowskich przez Bug.
9.IX.1939 – masakra Polaków w Grabinach.
9-10.IX.1939 – spalenie Sadownego przez żołdaków hitlerowskich.
10.IX.1939 – Niemcy opanowują Sadowne i region sadowieński.
12-14.IX.1939 – masowy pogrzeb poległych w walce z najeźdźcą żołnierzy polskich na cmentarzu w Sadownem.
25.IX.1939 – akcja terrorystyczna hitlerowców w stos. do ludności cywilnej. Aresztowania mężczyzn i popędzenie ich do punktu zbiorczego w koszarach 18 PAL w Komorowie k/Ostrowi Maz.
XII.1939 – koloniści niemieccy z Płatkownicy, Sadolesia, Ociętego i Sójkówka opuszczają region sadowieński i przenoszą się na polecenie zaborcy do Reichu.
1.V.1940 – okupant zezwala na otwarcie szkoły dla polskich dzieci w Sadolesiu, po zlikwidowanej szkole mniejszościowej niem.
II,III,IV,V – 1941 – okupant przy pomocy spędzonych robotników polskich buduje z kostki betonowej szosę od os. Sadowne do stacji Sadowne. Na st. kolej. buduje rampy i magazyny dla celów wojsk.
1941 – okupant rekwiruje i zabiera, wywożąc w nieznanym kierunku, 4 dzwony z kościoła, w tym jeden zabytkowy z roku 1745.
1941 – założenie getta żydowskiego w Stoczku.
I, II, III, IV, V, VI, VII – 1942 – groźna dla środowiska epidemia tyfusu plamistego. Szkola sadowieńska zamieniona na szpital zakaźny. Umiera ok. 1000 osób.
1942 – administracja parafii Sadowne zakupuje z zarządu Liegenschaftu dom poniemiecki w Płatkownicy i zestawia go od strony płd.-wsch. kościoła dla potrzeb mieszkalnych personelu kościelnego (1943 wykończono, 1968 obmurowano białą cegłą).
1942-jesień – likwidacja getta w Stoczku.
1942 grudzień – masakra Żydów kryjących się w bunkrach ziemnych w pobliskim lesie zwanym Jeglem (zabito ponad 100 osób).
12.I.1943 – do Sadownego zjeżdża ekspedycja karna Schultzpolizei z Latowicza k/Mińska Maz. w celu „oczyszczenia” terenów sadowieńskich z Żydów – „polnische banditen”. Pobyt ok. 8 tyg.
13.I.1943 – wymordowanie rodziny Lubkiewiczów za sprzedanie Żydom chleba.
styczeń, luty 1943 – krwawa pacyfikacja regionu sadowieńskiego przez rozwścieczonych zbirów hitlerowskich. Według prowizorycznych obliczeń ginie ponad 300 osób, w tym większość Żydów. Grzebano ich w pobliżu szkoły i na pagórku przy drodze do Orzełka.
luty 1943 – walka patrolu partyzantki radzieckiej z Niemcami w Wilczogębach – ginie 4 partyzantów i 3 Niemców. Żandarmi mordują rodzinę Jana Gałązki.
3.III.1943 – masakra Polaków w szkole w Grabinach.
8.V.1943 – najazd na Sadowne żandarmów z Ostrowi Maz. Bohaterska śmierć żołnierzy AK Stanisława Bolchajmera, Edwarda Krupy, Stanisława Kłuska, Zygmunta Mrozowskiego i innych.
2.VIII.1943 – bunt i ucieczka więźniów żydowskich w Treblince.
………………- śmierć żołnierzy AK w walce z okupantem hitlerowskim: Włodzimierza Zabokrzyckiego, ………… Olaka i Eugeniusza Zadrożnego. Pogrzeb poległych nocą na cmentarzu.
wiosna 1944 – zrzut broni w Wilczogębach.
3.V.1944 – najazd żandarmów na Wilczogęby, masakra członków AK i BCh w remizie strażackiej.
czerwiec 1944 – likwidacja żandarmów ostrowskich, przez żołnierzy podziemia na szosie między Ostrowią Maz. a Wyszkowem.
22.VIII.1944 – Wyzwolenie Sadownego.
23.VIII.1944 – biało-czerwony sztandar załopotał na budynku szkoły.
sierpień 1944 – pożar remizy strażackiej, domu dawnego Sądu i innych budynków w Sadownem.
28.XII.1944 – delegacja w składzie: Jan Kić, Wincenty Sapielak, Ludwik Karczmarczyk i Edward Sówka, udaje się jako reprezentacja pow. węgrowskiego na Kongres Chłopski do Lublina, podczas utworzenia Rządu Jedności Narodu.
29.XII.1944 – walne zebranie mieszkańców Sadownego, na którym wznawia się działalność Ochotniczej Straży Pożarnej.
sierpień 1945 – delegacja środowiskowa udaje się do Ministra Oświaty Cz. Wycecha z prośbą o otwarcie w Sadownem gimnazjum.
sierpień 1945 – Minister Oświaty Czesław Wycech podpisuje dekret o otwarciu Gimnazjum w Sadownem.
1.X.1945 – otwarcie Gimnazjum w Sadownem.
1945-1947 – rozdział, parcelacja 271 gospodarstw poniemieckich.
12.VI.1946 – zamordowanie zasłużonego działacza ziemi sadowieńskiej Jana KICIA.
1946 – założenie Gminnej Spółdzielni „Samopomoc Chłopska”.
1948-1950 – budowa Domu Strażaka w Sadownem.
marzec 1948 – Gimnazjum sprowadza baraki na lokalizację internatu.
1949-1951 – likwidacja analfabetyzmu na terenie gminy Sadowne.
1950 – OSP w Sadownem zakupuje w Strudze samochód „Dodge”.
2.XII.1952 – oddanie do użytku publicznego mostu na Bugu w Broku odbudowanego po zniszczeniach wojennych.
1953 – powstanie Ośrodka Zdrowia w Sadownem.
1954 – powstanie Państw. Zakładu Lecz. Zwierząt w Sadownem.
4.XII.1954 – oddanie do użytku własnej elektrowni szkolnej w Sadownem.
1954-1957 – rozbudowa budynku szkolnego w Sadownem.
1955 – Ośrodek Zdrowia otrzymuje aparaturę Rentgena.
1955 – przebudowa szkoły w Grabinach.
1956 – budowa szkoły podstawowej w Kołodziążu.
- – budowa szkoły podstawowej w Zieleńcu.
1956-1958 – budowa mostów betonowych na szosie do Broku.
1957-1960 – budowa budynku dla potrzeb Gromadzkiej Rady Narodowej.
maj 1957 – Święto Ludowe w Wilczogębach z udziałem Marszałka Sejmu PRL Cz. Wycecha i innychosobistości.
7.IX.1957 – oddanie do użytku rozbudowanej szkoły w Sadownem.
22.XI.1957 – uruchomienie pierwszego w Sadownem telewizora w szkole.
wiosna 1958 – katastrofalny wylew Bugu. Akcja ratownicza z udziałem wojska i helikopterów.
1958 – oddanie do użytku budynków dla Lecznicy Zwierząt.
1958 – ułożenie płyt chodnikowych na ulicy Kościuszki w Sadownem.
20.VIII.1958 – zabłysło po raz pierwszy światło elektryczne w Sadownem i innych wsiach.
jesień 1958 – oddanie do użytku publicznego 3 mostów betonowych na szosie z Sadownego do Broku. Poprzednie, drewniane wybudowano w 1921-1922 i 1944.
12.VII.1959 – obchód 40-lecia istnienia OSP w Sadownem.
12.VII.1959 – społeczeństwo Sadownego przekazuje swojej OSP ufundowany przez nie sztandar.
19.IX.1959 – oddanie do użytku przyszkolnego stadionu sportowego.
1959 – budowa drogi żużlowej z Sadownego do Wilczogąb.
1959 – budowa szosy smołowej Sadowne-Łochów-Brok.
1959-1960 – budowa magazynu GS.
14.IV.1961 – miejscowa ludność oglądała w telewizorze świetlicowym pierwszego kosmonautę Jurija GAGARINA.
1961 – przeniesienie GRN do nowej siedziby.
1961 – budowa szkoły podstawowej w Szynkarzyźnie.
1962 – budowa szkoły podstawowej w Płatkownicy.
1963 – budowa pomnika Bohaterów 1939 roku na cmentarzu w Sadownem.
1964 – budowa szkoły podstawowej w Sokółce.
1964 – OSP w Sadownem otrzymuje typowy bojowy samochód strażacki.
lipiec 1964 – OSP Sadowne buduje garaż dla samochodu strażackiego.
14.II.1965 – Zjazd wybitnych rodaków ziemi sadowieńskiej z udziałem Marszałka Sejmu PRL Cz. Wycecha, kompozytora Bolesława Szabelskiego i innych uroczystości.
1965 – rozebranie budynku „Starej Gminy”.
grudzień 1965 – oddanie do użytku Domu Nauczyciela.
7.V.1966 – otwarcie nowowybudowanego internatu przy LO w Sadownem z udziałem Marszałka Sejmu PRL Cz. Wycecha, Ministra Oświaty W. Tułodzieckiego i innych osobistości.
1966 – oddanie do użytku nowowybudowanego budynku Ośrodka Zdrowia.
12.II.1967 – odsłonięcie pomnika pamięci Żydów i Polaków, ofiar bestialstwa hitlerowskiego, pomordowanych w styczniu i lutym 1943 r. na pagórku obok drogi do Orzelka.
2.VII.1967 – Święto Ludowe w Wilczogębach z udziałem Marszałka Sejmu PRL Cz. Wycecha i innych osobistości. Otwarcie nowowybudowanej szkoły podstawowej w Wilczogębach.
19.XI.1967 – uroczystość obchodu 50-lecia działalności społeczno-politycznej Marszałka Sejmu PRL Cz. Wycecha.
1967-1968 – budowa i oddanie do użytku Agronomówki w Sadownem.
1968 – budowa i oddanie do użytku pawilonu handlowego GS.
8.VII.1968 – OSP Sadowne otrzymuje od Wojska Polskiego instrumenty dęte.
29.X.1968 – umiera b. dyrektor gimnazjum w Sadownem Wł. Rojkowski.
………………- powstanie Kola ZBOWiD w Sadownem.
…………………………
Wójtowie sadowieńscy.
1823 – 1855 – Antoni Szczurowski
1855 – 1890 – Józef Wycech
Brak danych – Laska, brak imienia
Brak danych – Brodzikowski, brak imienia
1902 – 1904 – Adam Zyśk
1904 – 1906 – Stanisław Bronisz
Brak danych – Antoni Brudko
Brak danych – Adam Zyśk
1923 – 1927 – Jan Małkiński
1927 – 1933 – Jan Kić
1933 – 1939 – Józef Gajewski
1939 – 1941 – Jan Widyński (z przymusu okupanta)
1941 – 1942 – Jan Wycech
1942 – Zygmunt Wildemann (folksdojcz, wójt komisaryczny, wyznaczony przez okupanta, bezwzględny satrapa)
1942 – 2.II.1944 – Jan Wycech
Antoni Cymerman
1944 przejściowo – Józef Gajewski
od XI.1944 do VIII 1946 – Tadeusz Bronisz
od VIII 1944 do 20.XI.1948 – Ludwik Karczmarczyk
20.XI.1948 – 13.III.1949 – Antoni Chojnowski
14.III.1949 – …VI.1949 – Wincenty Wójcik
od VI.1949 do 19.VI.1950 – Franciszek Bruśk
od 20.VI.1950 do IV.1952 – Florian Kandulski
od IV.1952 do XII.1954 – Bronisław Tracz
1.I.1955 – 19.II.1958 – Wacław Puścion
19.II.1958 – 14.VI.1969 – Kazimierz Borowy
od 15.VI.1969 – Kazimierz Książek
…………………………
Dyrektorzy Liceum Ogólnokształcącego w Sadownem.
IX, X, XI, XII – 1945 – Stanisław Iwaniuk
1946 – 1947 – Stanisław Ciąćka
1947 – 1948 – Władysław Rojkowski
1948 – 1950 – Dionizy Szabelski
1950 – 1952 – Henryk Nawrocki
1952 – 1958 – Helena Puścionowa
1958 – – Stanisław Dragan
…………………………
Kierownicy Szkół Podstawowych w rejonie Sadowne (stan z roku 1970).
- Edward Sówka – kierownik Szkoły Podstawowej w Sadownem
- Eugeniusz Kosson – kierownik Szkoły Podstawowej w Sadolesiu
- Andrzej Kowalski – kierownik Szkoły Podstawowej w Morzyczynie
- Ryszard Dębkowski – kierownik Szkoły Podstawowej w Płatkownicy
- Jan Borowy – kierownik Szkoły Podstawowej w Wilczogębach
- Adam Stankiewicz – kierownik Szkoły Podstawowej w Grabinach
- Bogusław Kić – kierownik Szkoły Podstawowej w Szynkarzyźnie
- Cecylia Góral – kierownik Szkoły Podstawowej w Zieleńcu
- Danuta Marczyk – kierownik Szkoły Podstawowej w Sokółce
- Czesław Makowski – kierownik Szkoły Podstawowej w Kołodziążu
Literatura:
- „Kronika parafialna Parafii Sadowne”
- „Nad Bugiem, Ugoszczą, Wilączą” – Tomasz Szczechura – Ludowa Spółdzielnia Wydawnicza – Warszawa 1967
- „Katalog Zabytków Sztuki w Polsce”, Tom X, Województwo Warszawskie, Zeszyt 26 – Powiat Węgrowski – Instytut Sztuki Polskiej Akademii Nauk – Warszawa 1964
- „Przekrój” Nr 1176 z dnia 22.10.1967 r.
- Kazimierz Sobczak – Wyzwolenie Mazowsza w latach 1944 – 1945 – „Rocznik Mazowiecki” – tom I – 1967
Załącznik: „Sadowieńskie obrazy”, dokument Word>>>
Źródło: „Sadowieńskie obrazy”, Edward Sówka, Sadowne 1970
